فاشئیت پلانتار یکی از علتهای رایج درد زیر پاشنه است و معمولاً در نخستین قدمها پس از استراحت بیشتر احساس میشود. وجود خار پاشنه در تصویر همیشه به معنای علت درد نیست. درد مداوم، شدید یا همراه با تورم و بیحسی باید توسط پزشک یا فیزیوتراپیست ارزیابی شود.
نشانههای هشدار؛ مراجعه پزشکی را به تعویق نیندازید
- درد پاشنه دوطرفه در فرد زیر ۴۰ سال همراه با کمردرد و سفتی صبحگاهی طولانی.
- درد شبانه که با استراحت برطرف نمیشود.
- درد با فشار دوطرفه استخوان پاشنه.
- بیحسی، سوزش یا ضعف پا.
- تورم، قرمزی و گرمی پاشنه یا تب.
- ترک عمیق با ترشح در فرد دیابتی.
- تغییر ناگهانی ماهیت درد پس از تزریق.
درد پاشنه: مسئله واقعی چیست
فاشیای کف پا یک نوار محکم بافتی است که از استخوان پاشنه تا قاعده انگشتان کشیده شده و قوس پا را مثل زه کمان نگه میدارد. در این وضعیت، محل اتصال آن به استخوان پاشنه در اثر بار مکرر آسیب میبیند. مطالعات بافتی نشان دادهاند آنچه در این ناحیه دیده میشود بیشتر تغییرات دژنراتیو است تا التهاب فعال، و به همین دلیل بسیاری از منابع امروزی نام «فاشیوپاتی» یا «درد پاشنه کف پایی» را ترجیح میدهند. این تغییر نام صرفاً لفظی نیست؛ توضیح میدهد چرا داروی ضدالتهاب به تنهایی جواب قطعی نمیدهد و چرا برنامه تمرینی و تغییر بار، درمان اصلی است.
نشانهای که تشخیص را میسازد
- درد شدید در اولین قدمهای صبح یا پس از هر بار نشستن طولانی، که پس از چند دقیقه راه رفتن کمتر میشود.
- بازگشت درد در پایان روز و پس از ایستادن یا راه رفتن طولانی.
- درد نقطهای در لبه داخلی زیر پاشنه، جایی که فاشیا به استخوان میچسبد.
- بدتر شدن درد در پای برهنه روی سطح سخت و با کفش تخت.
- کشش انگشتان به بالا معمولاً درد را بازتولید میکند.
- معمولاً یکطرفه؛ درگیری دوطرفه در فرد جوان باید بررسی بیشتری شود.
عوامل خطر
- محدودیت خم شدن مچ به سمت بالا و کوتاهی عضلات ساق: مهمترین عامل قابل تغییر.
- افزایش وزن و شاخص توده بدنی بالا.
- ایستادن طولانی روی سطح سخت، به ویژه در مشاغل خدماتی و صنعتی.
- افزایش ناگهانی فعالیت یا مسافت دویدن.
- کف پای صاف و کف پای گود، هر دو، از دو مسیر متفاوت.
- کفش تخت، فرسوده یا بدون هیچ حمایتی از پاشنه.
- سن میانسالی؛ اوج بروز آن بین ۴۰ تا ۶۰ سالگی است.
آنچه شواهد پشتیبانی میکند
- کشش عضلات ساق و کشش اختصاصی فاشیای کف پا، روزانه و طولانیمدت.
- تمرین قدرتی با بار بالا برای فاشیا، مثل بلند کردن پاشنه با حوله زیر انگشتان؛ در مطالعات نتایج امیدوارکنندهای داشته است.
- کفی آماده حمایتکننده قوس، که در کوتاه مدت درد را کم میکند؛ برتری کفی سفارشی بر آماده در مطالعات به روشنی ثابت نشده است.
- تیپینگ یا چسب کشی موقت برای کاهش درد در دوره حاد.
- اسپلینت شبانه در بخشی از بیماران، به ویژه آنهایی که درد صبحگاهی شدید دارند.
- شوک ویو تراپی در موارد مقاوم، با شواهد قابل قبول.
- تزریق کورتون: تسکین کوتاه مدت میدهد اما با خطر پارگی فاشیا و آب رفتن بالشتک چربی پاشنه همراه است و تصمیم آن با پزشک است.
- جراحی: آخرین گزینه و در اقلیت بسیار کوچکی از بیماران.
- نکته مهم: این وضعیت در بیشتر افراد بهبود مییابد، اما دوره آن اغلب ماهها است و صبر بخشی از درمان است.
کجا پودولوژیست وارد میشود
پودولوژیست فاشئیت پلانتار را درمان نمیکند. اما یک نقش مشخص و مفید دارد. اول، افتراق: پینه ضخیم حلقوی دور پاشنه و ترکهای عمیق آن، خودشان در اولین قدم صبح درد میدهند و بارها به جای فاشئیت تشخیص داده میشوند و برعکس. پوست را میتوان دید و لمس کرد و این تفکیک در همان جلسه ممکن است. دوم، مدیریت همان پینه و ترک، که هم درد را کم میکند و هم راه ورود عفونت را میبندد. سوم، خواندن کفش و الگوی سایش و توصیه عملی. چهارم، ارجاع درست و به موقع. اگر مراجعی چند ماه پینه پاشنهاش را کاهش داده و درد صبحگاهی او تغییر نکرده، منبع درد پوست نیست و باید به فیزیوتراپ یا پزشک برود.
موارد مشابه؛ چه چیزهایی ممکن است با آن اشتباه شوند؟
- پینه و ترک عمیق پاشنه: درد پوستی که با فشار جانبی پوست بازتولید میشود و پس از کاهش ضایعه بلافاصله بهتر میشود.
- شکستگی استرسی استخوان پاشنه: درد با فشار دوطرفه استخوان، درد شبانه، سابقه افزایش بار یا پوکی استخوان.
- آتروفی بالشتک چربی پاشنه: درد در مرکز پاشنه و نه لبه داخلی، بدتر روی سطح سخت، شایع در سالمندان.
- گیرافتادگی شاخه عصبی در پاشنه: سوزش و بیحسی، بدون الگوی کلاسیک درد صبحگاهی.
- سندرم تونل تارسال: سوزش انتشاری به کف پا، بدتر شبها.
- بیماریهای التهابی مفصلی و اسپوندیلوآرتریت: درد پاشنه دوطرفه در فرد جوان، همراه با کمردرد التهابی و سفتی صبحگاهی طولانی.
- درد ارجاعی از ریشه عصبی کمر: درد همراه با علائم در ساق و پشت ران.
- فیبروماتوز کف پا: توده قابل لمس در قوس، معمولاً کمدرد.
چه زمانی و به چه پزشکی مراجعه کنیم؟
درد پاشنه با الگوی صبحگاهی را فیزیوتراپ و پزشک عمومی یا ارتوپد مدیریت میکنند: برنامه کشش و تمرین قدرتی، کفی، اسپلینت شبانه و در موارد مقاوم شوک ویو تراپی یا تزریق. تصویربرداری معمولاً در ابتدا لازم نیست و درخواست آن با پزشک است. درد پاشنه دوطرفه در فرد جوان با سفتی صبحگاهی، به روماتولوژی ارجاع میشود و مشکوک بودن به شکستگی استرسی یا درگیری عصبی، ارزیابی پزشکی میخواهد. پودولوژیست پینه و ترک پاشنه را مدیریت میکند، منشا پوستی درد را از منشا فاشیا تفکیک میکند، کفش را ارزیابی میکند و مراجع را ارجاع میدهد، اما تشخیص نمیگذارد، تزریق نمیکند و کفی درمانی تجویز نمیکند.
مراقبت خانگی
- اولین قدمهای صبح را با کفش داخل منزل بردارید، نه با پای برهنه روی سرامیک.
- پیش از برخاستن از رختخواب، مچ و انگشتان را چند بار به سمت خود بکشید.
- کشش عضلات ساق و کشش کف پا را روزانه انجام دهید؛ این کار ماهها ادامه دارد، نه چند روز.
- دمپایی تخت و کفش فرسوده را کنار بگذارید؛ پاشنه بسته با بالشتک بهتر است.
- غلتاندن یک بطری آب خنک زیر قوس پا، برای تسکین موقت مفید است.
- کاهش وزن، اثر مستقیم و اثبات شدهای بر بار پاشنه دارد.
- پینه و ترک پاشنه را با کرم اوره دار و بالم نگه دارید؛ خودتان با تیغ یا سنگ پای زبر به آن دست نزنید.
- انتظار واقع بینانه داشته باشید: بهبود معمولاً ماهها طول میکشد.
پیشگیری
- افزایش تدریجی حجم پیاده روی و دویدن، نه جهشی.
- کشش منظم عضلات ساق، به ویژه در کسانی که کفش پاشنه دار میپوشند.
- کفش مناسب برای ایستادن طولانی و تعویض دورهای کفش کار.
- کنترل وزن.
- مدیریت زودهنگام پینه و ترک پاشنه، پیش از آنکه خودشان منبع درد شوند.
- پرهیز از پای برهنه روی سطوح سخت در منزل، به ویژه در سابقه درد پاشنه.
این بخش برای اعضا نوشته شده و شامل 3 قسمت است: افتراق درد پوستی از درد فاشیا در جلسه، کار روی پاشنه، نقطه توقف.
دسترسی هنرجویان مطابق شرایط دوره فعال میشود.پرسشهای پرتکرار
خار پاشنه واقعا باعث درد میشود؟
معمولاً نه. خار پاشنه یک زائده استخوانی افقی است که در بسیاری از افراد بیعلامت وجود دارد و در درصد قابل توجهی از افراد دردمند اصلا دیده نمیشود. جهت آن به سمت جلو است، نه به سمت پوست، پس در پاشنه فرو نمیرود. منبع درد معمولاً محل اتصال فاشیای کف پا به استخوان است.
چرا صبحها اولین قدم هایم درد شدیدی دارد؟
چون در طول شب بافت آسیب دیده در وضعیت کوتاه شده ترمیم میشود و اولین قدمها آن را دوباره میکشند. پس از چند دقیقه بافت گرم و کشیده میشود و درد کم میشود. همین الگو، شاخصترین نشانه درد پاشنه کف پایی است و آن را از درد پوستی جدا میکند.
درد پاشنه من از پینه است یا از فاشیای کف پا؟
دو نشانه کمک میکند. اگر درد با فشار دادن پوست بین دو انگشت بازتولید شود و بلافاصله پس از کاهش پینه بهتر شود، منشا پوستی است. اگر درد در اولین قدم صبح شدید باشد و با راه رفتن کمتر شود و با کشیدن انگشتان به بالا بیشتر شود، منشا فاشیا است. این دو میتوانند با هم باشند.
درد پاشنه چقدر طول میکشد تا خوب شود؟
در بیشتر افراد بهبود مییابد، اما دوره آن اغلب چند ماه است و گاهی بیش از یک سال. مؤثرترین کار، برنامه منظم کشش و تمرین قدرتی زیر نظر فیزیوتراپ، اصلاح کفش و کاهش وزن است. انتظار بهبود در یک یا دو هفته، باعث رها کردن زودهنگام برنامه و طولانیتر شدن مشکل میشود.
برای درد پاشنه سراغ چه کسی بروم؟
برای خود درد، فیزیوتراپ و پزشک عمومی یا ارتوپد. اگر درد پاشنه دوطرفه، در فرد جوان و همراه با کمردرد و سفتی صبحگاهی طولانی است، روماتولوژی. اگر پاشنه شما پینه ضخیم یا ترک عمیق دارد، پودولوژیست میتواند آن را مدیریت کند و مشخص کند چه بخشی از درد پوستی است.
منابع
- Martin RL, Davenport TE, Reischl SF, et al. Heel pain-plantar fasciitis: revision 2014. J Orthop Sports Phys Ther. 2014;44(11):A1-A33.
- Rathleff MS, Molgaard CM, Fredberg U, et al. High-load strength training improves outcome in patients with plantar fasciitis: a randomized controlled trial. Scand J Med Sci Sports. 2015;25(3):e292-e300.
- Buchbinder R. Clinical practice. Plantar fasciitis. N Engl J Med. 2004;350(21):2159-2166.
- Menz HB, Zammit GV, Landorf KB, Munteanu SE. Plantar calcaneal spurs in older people: longitudinal traction or vertical compression? J Foot Ankle Res. 2008;1(1):7.
- Riel H, Cotchett M, Delahunt E, et al. Is 'plantar heel pain' a more appropriate term than 'plantar fasciitis'? Br J Sports Med. 2017;51(22):1576-1577.