پدیده رینود با تغییر رنگ و بیحسی انگشتان در واکنش به سرما یا استرس همراه است؛ پرنیو نیز ضایعهای التهابی پس از تماس با سرما و رطوبت است. زخم، درد شدید، سیاهی پوست یا علائم تازه و یکطرفه نیاز به بررسی سریع پزشکی دارند.
نشانههای هشدار؛ مراجعه پزشکی را به تعویق نیندازید
- زخم، شکاف یا نکروز نوک انگشت: ارجاع فوری.
- انگشتی که پس از گرم شدن رنگ آن برنمی گردد یا درد شدید و مداوم دارد.
- شروع رینود پس از سی سالگی یا درگیری نامتقارن.
- سفت شدن پوست انگشتان یا تغییر در چینخوردگی پوست.
- همراهی با درد مفصلی، خشکی صبحگاهی یا خشکی چشم و دهان.
- ضایعه سرمازدگی که بیش از سه هفته باقی مانده یا زخمی شده است.
- نشانههای عفونت: قرمزی گسترشیابنده، ترشح، تب.
- رینود همراه با دیابت یا با نبضهای ضعیف؛ ترکیب دو مشکل گردش خون.
دو وضعیت متفاوت که با هم اشتباه میشوند
هر دو با سرما بدتر میشوند و هر دو انگشتان را درگیر میکنند، اما یکی نیستند. پدیده رینود، انقباض شدید و برگشتپذیر شریانهای کوچک انگشتان است؛ حملهای، با مرز رنگی مشخص و معمولاً چند دقیقه تا نیم ساعت طول میکشد. سرمازدگی یا پرنیو، واکنش التهابی پوست به قرار گرفتن در سرمای مرطوب و بالای نقطه انجماد است؛ چند ساعت پس از گرم شدن ظاهر میشود و روزها تا هفتهها میماند. تفکیک این دو مهم است چون مدیریت و پیگیری آنها متفاوت است.
رینود: سه رنگ و یک مرز
حمله کلاسیک رینود سه مرحله دارد، هرچند همه بیماران هر سه را تجربه نمیکنند. نخست سفیدی: انگشت به روشنی سفید میشود و مرز آن با پوست سالم تیز و مشخص است. سپس کبودی: با کم شدن اکسیژن، رنگ به آبی بنفش میرود. و در پایان قرمزی: با باز شدن دوباره عروق، انگشت سرخ، گرم و اغلب دردناک یا سوزنده میشود. همین مرز تیز رنگی، رینود را از سردی معمول انگشت جدا میکند؛ در سردی معمول، رنگ به تدریج و بدون خط مشخص تغییر میکند.
رینود اولیه یا ثانویه: تفاوتی که همه چیز را تعیین میکند
| اولیه (بیماری رینود) | شایعتر و خوشخیم. معمولاً از نوجوانی یا جوانی شروع میشود، متقارن است، در زنان شایعتر است، سابقه خانوادگی دارد و هرگز زخم یا آسیب بافتی ایجاد نمیکند. |
|---|---|
| ثانویه (سندرم رینود) | در زمینه یک بیماری دیگر، اغلب بیماری بافت همبند مانند اسکلرودرمی یا لوپوس. شروع دیرتر، معمولاً پس از سی سالگی، اغلب نامتقارن، شدیدتر، و میتواند زخم و نکروز انگشت ایجاد کند. |
نشانههایی که به سمت نوع ثانویه میبرند
- شروع پس از سی سالگی.
- درگیری نامتقارن یا محدود به چند انگشت مشخص.
- زخم، شکاف یا نکروز نوک انگشت.
- سفت شدن پوست انگشتان یا تغییر در حالت دست و پا.
- درد مفاصل، خشکی صبحگاهی، خشکی چشم و دهان.
- تغییر در مویرگهای بستر ناخن، که پزشک با کاپیلاروسکوپی میبیند.
- سابقه مصرف داروهای منقبضکننده عروق یا مواجهه شغلی با ابزار لرزاننده.
- علائم عمومی مانند کاهش وزن، تب یا خستگی شدید.
سرمازدگی (پرنیو): چگونه ظاهر میشود
پرنیو معمولاً چند ساعت پس از گرم شدن دوباره پس از سرمای مرطوب ظاهر میشود. نشانهها ضایعههای قرمز تا بنفش روی انگشتان پا، پاشنه یا لبه پا هستند، همراه با خارش، سوزش و گاهی درد. در موارد شدیدتر تاول یا زخم سطحی هم دیده میشود. سیر آن یک تا سه هفته است و اغلب با شروع فصل سرد بازمیگردد. عامل اصلی، پاسخ نامتناسب عروق کوچک به سرما و رطوبت است، نه یخزدگی؛ پرنیو در دمای بالای صفر رخ میدهد و با فراستبایت متفاوت است. چاقی، تنگی پوشش، رطوبت و کم وزنی همگی احتمال آن را بالا میبرند.
درمان
- پایه درمان در هر دو، گرم نگه داشتن است: گرم کردن کل بدن، نه فقط پا؛ بدن سرد، جریان انگشت را میبندد.
- پرهیز از تغییر ناگهانی دما و از رطوبت طولانی.
- ترک سیگار، که مستقیماً عروق را منقبض میکند و در رینود اهمیت زیادی دارد.
- بازبینی داروها با پزشک؛ برخی داروها حملهها را بدتر میکنند.
- در موارد نیازمند دارو، بلوکرهای کانال کلسیم خط اولاند و تصمیم آن با پزشک است.
- در پرنیو، درمان عمدتا حمایتی است؛ در موارد مقاوم و راجعه، پزشک ممکن است دارو اضافه کند.
- در رینود ثانویه، درمان بیماری زمینهای اصل است و پیگیری روماتولوژی لازم دارد.
موارد مشابه؛ چه چیزهایی ممکن است با آن اشتباه شوند؟
- بیماری شریان محیطی: سردی و رنگ پریدگی مداوم، نه حملهای؛ نبض ضعیف، درد هنگام راه رفتن و درد در استراحت.
- آکروسیانوز: کبودی مداوم و بدون درد دست و پا، بدون مرحله سفیدی و بدون مرز تیز.
- فراستبایت: آسیب یخزدگی واقعی در دمای زیر صفر، با تاول و نکروز؛ یک فوریت پزشکی است.
- سلولیت: قرمزی گرم و گسترشیابنده همراه با درد و گاهی تب؛ عفونت است نه واکنش سرما.
- واسکولیت: ضایعههای ارغوانی، گاهی زخمی، همراه با علائم عمومی؛ نیازمند بررسی فوری.
- لوپوس پرنیو و لوپوس شیلبلین: ضایعههای شبیه سرمازدگی در زمینه بیماری خودایمنی.
- سندرم ضربه هیپوتنار یا آسیب ناشی از ابزار لرزاننده: در زمینه شغلی مشخص و اغلب نامتقارن.
چه زمانی و به چه پزشکی مراجعه کنیم؟
تفکیک رینود اولیه از ثانویه با پزشک است و مهمترین تصمیم این پرونده به شمار میرود؛ ابزار آن معاینه، آزمایشهای خودایمنی و کاپیلاروسکوپی بستر ناخن است. ارجاع به روماتولوژی در این موارد لازم است: شروع پس از سی سالگی، درگیری نامتقارن، هرگونه زخم یا نکروز انگشت، سفت شدن پوست، یا همراهی با علائم بافت همبند. زخم دیجیتال ارجاع فوری دارد. سرمازدگی معمولاً حمایتی مدیریت میشود، اما ضایعهای که بیش از سه هفته میماند، زخمی میشود یا در تابستان هم رخ میدهد، باید بررسی شود. نقش پودولوژیست، مراقبت مکانیکی محافظهکارانه، آموزش گرم نگه داشتن هسته بدن، بازرسی منظم نوک انگشتان و ارجاع به موقع است.
مراقبت خانگی
- کل بدن را گرم نگه دارید، نه فقط پا؛ بدن سرد، جریان انگشتان را میبندد.
- جوراب و کفش گشاد و گرم بپوشید؛ فشار بیرونی خودش جریان را کم میکند.
- پا را خشک نگه دارید؛ رطوبت، سرما را چند برابر میکند.
- پس از حمله، به تدریج گرم کنید؛ آب داغ و وسیله گرمایشی مستقیم ممنوع است.
- سیگار را ترک کنید؛ نیکوتین مستقیماً عروق را منقبض میکند.
- از تغییر ناگهانی دما پرهیز کنید، مثلا بیرون آمدن از حمام گرم به اتاق سرد.
- نوک انگشتان را هر روز نگاه کنید و هر زخم کوچک را همان هفته گزارش دهید.
- کافئین زیاد و استرس، هر دو حمله سازاند؛ کم کردنشان کمک میکند.
پیشگیری
- پوشش گرم و لایهای پیش از بیرون رفتن، به جای گرم کردن پس از سرد شدن.
- پرهیز از رطوبت طولانی و از کفش تنگ.
- ترک سیگار.
- بازبینی دورهای داروها با پزشک، چون برخی داروها حملهها را بدتر میکنند.
- مراقبت منظم و ملایم ناخن و پوست برای جلوگیری از هر شکاف در انگشت شکننده.
- در محیط کار با ابزار لرزاننده، استفاده از تجهیزات حفاظتی و بازبینی دورهای.
این بخش برای اعضا نوشته شده و شامل 5 قسمت است: غربالگری در جلسه، پروتکل کار روی انگشت شکننده، آموزشی که واقعا کار میکند، ممنوعیتها، نقطه توقف.
دسترسی هنرجویان مطابق شرایط دوره فعال میشود.پرسشهای پرتکرار
انگشتان پایم در سرما سفید و بعد کبود میشوند. این خطرناک است؟
این تصویر، پدیده رینود است. در بیشتر افراد نوع اولیه و خوشخیم است: از جوانی شروع میشود، متقارن است و هرگز زخم ایجاد نمیکند. اما اگر پس از سی سالگی شروع شده، نامتقارن است، یا نوک انگشتان زخم یا شکاف پیدا کرده، باید نزد پزشک بررسی شود چون میتواند نشانه یک بیماری زمینهای باشد.
زمستانها انگشتان پایم قرمز، متورم و خارش دار میشوند. علتش چیست؟
این تصویر سرمازدگی یا پرنیو است: واکنش التهابی پوست به سرمای مرطوب، که چند ساعت پس از گرم شدن ظاهر میشود و یک تا سه هفته میماند. با یخزدگی فرق دارد و در دمای بالای صفر رخ میدهد. گرم و خشک نگه داشتن پا و پرهیز از تغییر ناگهانی دما بهترین کار است. اگر ضایعه زخمی شد یا بیش از سه هفته ماند، به پزشک نشان دهید.
برای گرم کردن پایم میتوانم از آب داغ یا کیسه آب گرم استفاده کنم؟
نه. گرم کردن سریع با آب داغ یا وسیله گرمایشی مستقیم، در پایی که حس آن کاهش یافته یا خونرسانی آن کم است، خطر سوختگی جدی دارد و این سوختگیها اغلب عمیقاند. گرم کردن باید تدریجی باشد: لباس گرم، جوراب خشک، اتاق گرم. اگر دیابت دارید این نکته اهمیت دوچندان دارد.
پودولوژیست میتواند روی پای من با رینود کار کند؟
بله، اما محافظهکارانه. انگشتی که خونرسانی آن در سرما ناکافی است، ترمیم کندتری دارد و یک خراش کوچک میتواند هفتهها باز بماند. در این پرونده کوتیکول برداشته نمیشود، در شیار کناری کار نمیشود و هیچ برشی انجام نمیگیرد. اتاق و آب هم باید گرم باشند. اگر نوک انگشتی زخم دارد، کار متوقف و ارجاع نوشته میشود.
رینود من به بیماری خاصی ربط دارد؟
در بیشتر افراد نه؛ نوع اولیه شایعتر است و بیماری زمینهای ندارد. اما در بخشی از موارد، رینود نخستین نشانه یک بیماری بافت همبند مانند اسکلرودرمی است و گاهی سالها زودتر از بقیه علائم ظاهر میشود. تفکیک این دو با پزشک است و ابزار مهم آن، بررسی مویرگهای بستر ناخن با کاپیلاروسکوپی و آزمایشهای خودایمنی است.
منابع
- Wigley FM, Flavahan NA. Raynaud's Phenomenon. New England Journal of Medicine 2016;375(6):556-565.
- Maverakis E, Patel F, Kronenberg DG, et al. International consensus criteria for the diagnosis of Raynaud's phenomenon. Journal of Autoimmunity 2014;48-49:60-65.
- Prakash S, Weisman MH. Idiopathic chilblains. American Journal of Medicine 2009;122(12):1152-1155.
- Cutolo M, Sulli A, Smith V. How to perform and interpret capillaroscopy. Best Practice & Research Clinical Rheumatology 2013;27(2):237-248.