پای روماتوئید: تخریب مفاصل پیشانی پا، پینه و مراقبتی که واقعاً لازم است
در آرتریت روماتوئید، التهاب مزمن رباطهای مفاصل پایه انگشتان را شل میکند؛ بند انگشت به بالا میرود، سر استخوان کف پایی به پایین رانده میشود و بالشتک چربی محافظ جابه جا میشود. نتیجه، درد کف پا شبیه راه رفتن روی سنگریزه، پینه و در نهایت زخم است.
تشخیص و درمان دارویی بر عهدهٔ پزشک است؛ بخش مکانیکی مراقبت کار پودولوژیست است.
این صفحه آموزشی است و جای معاینه و تشخیص پزشک را نمیگیرد.
آرتریت روماتوئید یک بیماری خودایمنی سیستمیک است که پا را زودتر و بیشتر از آنچه تصور میشود درگیر میکند؛ در بسیاری از بیماران، نخستین علائم در مفاصل پیشانی پا ظاهر میشوند. با پیشرفت بیماری، مفاصل پایه انگشتان جابه جا میشوند، بالشتک چربی کف پا به جلو میرود و سرهای استخوان زیر پوست قرار میگیرند. درمان بیماری با روماتولوژیست است؛ مدیریت پیامدهای مکانیکی روی پوست و ناخن، کار مشترک است و یکی از واقعی ترین نقشهای پودولوژی.
چرا پا زود درگیر میشود
آرتریت روماتوئید بیماری غشای سینوویال است؛ همان پرده نازکی که داخل مفصل را میپوشاند. در این بیماری، سامانه ایمنی به این غشا حمله میکند، غشا ملتهب و ضخیم میشود و بافتی میسازد که به تدریج غضروف و استخوان مجاور را میخورد. مفاصل کوچک، که نسبت سطح سینوویال به حجم مفصل در آنها بالاست، زودتر و شدیدتر درگیر میشوند؛ به همین دلیل دستها و پیشانی پا در صف اول اند. مطالعات نشان دادهاند که در بخش بزرگی از بیماران، پا در سالهای اول بیماری درگیر میشود و در برخی، نخستین علامت بیماری اصلاً در پا بوده است. با این حال، پا در ویزیتهای روتین کمتر از دست معاینه میشود؛ بیمار جوراب و کفش دارد و شکایت خود را با «درد مفاصل» بیان میکند و توجه به دستها میرود. نتیجه این است که تخریب پا اغلب دیرتر دیده میشود، در حالی که پیامد آن مستقیماً بر توانایی راه رفتن اثر میگذارد.
زنجیره تخریب پیشانی پا
این زنجیره را باید فهمید، چون همه مراقبت پا از آن نتیجه میشود. التهاب مزمن در مفاصل پایه انگشتان، کپسول مفصل و رباطهای نگه دارنده را شل و ضعیف میکند. مفصل ناپایدار میشود و بند اول انگشت به تدریج به سمت بالا و پشت جابه جا میشود؛ یعنی نیمه دررفتگی و در نهایت دررفتگی کامل. دو پیامد مکانیکی دارد. اول، سر استخوان کف پایی به سمت پایین رانده میشود و درست زیر پوست کف پا قرار میگیرد. دوم، بالشتک چربی کف پا که باید زیر همین سرها باشد، همراه با بند انگشت به جلو کشیده میشود و زیر انگشتان میرود؛ یعنی محافظ از جای خود کنار میرود. حالا سر استخوان، تقریباً بدون واسطه، در هر قدم به زمین فشرده میشود. بیمار این را با جملهای توصیف میکند که در مرکز بارها شنیده میشود: «انگار روی سنگریزه راه میروم.» پوست پاسخ میدهد و پینه میسازد، پینه فشار را بیشتر میکند، و در نهایت زیر پینه زخم ایجاد میشود. همزمان انگشتان چنگالی و چکشی میشوند و شست به سمت خارج منحرف میشود؛ حاصل، مجموعهای است که در کفش معمولی جا نمیشود.
درگیری پشت پا و مچ
با گذشت زمان، بیماری از پیشانی پا به عقب میآید. التهاب غلاف تاندون تیبیالیس خلفی، همان تاندونی که قوس داخلی پا را نگه میدارد، آن را کشیده و در نهایت پاره میکند. نتیجه، فرو ریختن قوس و چرخش پاشنه به سمت خارج است؛ پایی که صاف و به بیرون منحرف شده. این تغییر شکل، الگوی فشار را در تمام کف پا به هم میزند و راه رفتن را دشوارتر و دردناک تر میکند. مفصل زیر قاپی و مچ هم میتوانند درگیر شوند. سه یافته دیگر که در پای روماتوئید دیده میشوند و باید نامشان را بدانید: ندولهای روماتوئید، که برجستگیهای سفت زیر پوست روی نقاط فشار و روی تاندون آشیل اند و میتوانند در کفش زخم شوند؛ التهاب بورسها در کف پا و پشت پاشنه؛ و سندرم تونل تارسال، یعنی فشرده شدن عصب در پشت قوزک داخلی به دلیل التهاب، که بی حسی و سوزش کف پا میسازد.
درمان بیماری: کار روماتولوژیست
درمان آرتریت روماتوئید در دو دهه گذشته دگرگون شده و این تغییر مستقیماً بر پا اثر گذاشته است. اصل حاکم امروز، تشخیص زودهنگام و شروع سریع داروهای تعدیل کننده سیر بیماری است، با هدف رساندن بیماری به وضعیت فروکش یا فعالیت پایین و پایش منظم آن. متوترکسات معمولاً پایه درمان است و در صورت پاسخ ناکافی، داروهای بیولوژیک و مهارکنندههای ژانوس کیناز اضافه میشوند. کورتیکواستروئید برای کنترل سریع علائم و به عنوان پل تا اثر داروی اصلی به کار میرود و مصرف طولانی مدت آن عوارض خاص خود را دارد، از جمله نازک و شکننده شدن پوست و پوکی استخوان. نتیجه این تحول برای پا این است که تخریبهای شدید و تغییر شکلهای کلاسیکی که در گذشته دیده میشد، امروز در بیماران درمان شده کمتر شایع اند. جراحی پا برای مواردی باقی میماند که تغییر شکل و درد با کفش و کفی قابل مدیریت نیست: بازسازی پیشانی پا، برداشتن یا اصلاح سرهای استخوان کف پایی، خشک کردن مفاصل، و ترمیم تاندون.
سرکوب ایمنی: دو پیامد که باید بدانید
- خطر عفونت بالاتر است. متوترکسات، بیولوژیکها و کورتون همگی پاسخ ایمنی را کاهش میدهند و در نتیجه هر شکاف پوستی در پا، اهمیت بیشتری پیدا میکند.
- علائم عفونت خاموش ترند. همان داروهایی که ایمنی را کم میکنند، تب و التهاب را هم کم میکنند. یک عفونت جدی میتواند با تصویری بسیار ملایم بروز کند.
- پیامد عملی اول: در بیمار تحت درمان بیولوژیک، هر قرمزی، تورم یا ترشح تازه در پا ارجاع همان روز دارد.
- پیامد عملی دوم: مفصل داغ و متورم در بیمار روماتوئید تحت درمان سرکوب ایمنی، تا اثبات خلاف عفونت مفصل است، نه شعله ور شدن بیماری. این اشتباه، اشتباه پرهزینهای است و در متون بارها به آن هشدار داده شده.
- پوست تحت کورتون طولانی مدت نازک، شکننده و مستعد پارگی است؛ آستانه آسیب در کار مکانیکی بسیار پایین تر میآید.
- ترمیم زخم کندتر است و همین، مراقبت پیشگیرانه را از یک انتخاب به یک ضرورت تبدیل میکند.
چرا مراقبت پا در روماتوئید یک نیاز واقعی است، نه یک تجمل
این بخش را باید صریح نوشت، چون در ایران خدمات پا برای این بیماران عملاً وجود ندارد. بیمار روماتوئید سه مشکل هم زمان دارد که همگی روی پا جمع میشوند. اول، پینههای ضخیم زیر سرهای استخوان بی محافظ که دردناک اند و به زخم میرسند. دوم، ناتوانی جسمی: همان بیماری که پا را خراب کرده، دستها را هم گرفته و توان چنگ زدن و قدرت مچ را کم کرده؛ بیمار نه میتواند خم شود و نه میتواند قیچی را نگه دارد. نتیجه، ناخنهای بلند، ضخیم و فرورفته و پوستی است که سالها به آن رسیدگی نشده. سوم، خطر: پوست نازک و ایمنی سرکوب شده. جمع این سه یعنی بیماری که هم بیشترین نیاز را به مراقبت آتروماتیک پا دارد و هم بیشترین آسیب را از مراقبت نادرست میبیند. راهنماهای بالینی معتبر در چند کشور، دسترسی به ارزیابی و مراقبت پا را بخشی از مراقبت استاندارد آرتریت روماتوئید دانستهاند، و شواهد نشان میدهد که کفی و کفش مناسب، درد پا و ناتوانی را در این بیماران کاهش میدهد.
نقش پودولوژیست در پای روماتوئید
- کاهش کنترل شده پینه روی سرهای استخوان کف پایی جابه جاشده. این مستقیم ترین و مؤثرترین اقدام برای کاهش درد در این بیماران است و باید محافظه کارانه و لایهای انجام شود، چون بافت زیر پینه نازک است.
- پیرایش آتروماتیک ناخنها، از جمله ناخنهای ضخیم و فرورفته، در بیمارانی که خودشان توان انجام آن را ندارند. این کار در این گروه، پیشگیری از عفونت است.
- مراقبت از پوست خشک و ترک خورده و از پوست نازک شده تحت کورتون.
- شناسایی و نقشهبرداری نقاط فشار و ارجاع برای کفی و کفش متناسب؛ کفش با جلوی پهن و عمیق، رویه نرم و بدون درز روی نقاط برجسته.
- مراقبت از پوست روی ندولهای روماتوئید و روی برجستگیهایی که در کفش ساییده میشوند، بدون هیچ مداخله مکانیکی روی خود ندول.
- شناسایی زودهنگام زخم زیر پینه، عفونت، و علائم واسکولیت، و ارجاع فوری.
- همکاری با روماتولوژیست و ارتوپدی فنی و ثبت مستند تغییرات ساختاری پا در طول زمان.
- آنچه انجام نمیشود: تشخیص بیماری، اظهار نظر درباره داروها، کار روی مفصل ملتهب، هر مداخله روی ندول یا زخم، و هر کار مکانیکی در حضور علائم عفونت یا واسکولیت.
پرسش ناخن: تغییرات ناخن در بیمار روماتوئید
ناخنهای بیمار روماتوئید چند مسیر متفاوت دارند و تفکیک آنها اهمیت دارد. ضخیم شدن و تغییر شکل ناخن اغلب مکانیکی است: انگشت چنگالی به سقف کفش میخورد و ماتریکس آسیب میبیند. عفونت قارچی در این گروه شایع تر گزارش شده، چون ایمنی سرکوب شده و گردش خون محیطی مختل است؛ اما تشخیص آن نیازمند آزمایش است و درمان خوراکی ضدقارچ در بیماری که متوترکسات میگیرد، ملاحظات کبدی دارد و کاملاً تصمیم پزشک است. خطوط عرضی و توقف رشد ناخن پس از یک دوره بیماری شدید یا شروع دارو دیده میشود. و مهم تر از همه، لکههای تیره ریز در بستر و اطراف ناخن که میتوانند نشانه واسکولیت باشند و ارجاع فوری دارند. قاعده روشن است: تغییر ناخن در بیمار روماتوئید را نباید به حساب «سن» یا «قارچ» گذاشت و بدون بررسی رها کرد.
نشانههای هشدار — همین امروز به پزشک مراجعه کنید
- مفصل داغ، متورم و دردناک ناگهانی در بیمار تحت درمان سرکوب ایمنی: همان روز، برای رد کردن عفونت مفصل.
- لکههای تیره ریز در بستر یا اطراف ناخن، زخم عمیق کنده شده، یا تیره شدن نوک انگشت: ارجاع فوری، احتمال واسکولیت.
- افتادگی پا یا ضعف و بی حسی ناگهانی در محدوده یک عصب: ارجاع فوری.
- هر قرمزی، تورم یا ترشح تازه در پا در بیمار تحت بیولوژیک، حتی بدون تب: همان روز.
- زخم زیر پینه در محل سر استخوان کف پایی: امروز.
- پارگی پوست روی ندول روماتوئید: امروز.
- ناتوانی ناگهانی در بلند کردن پاشنه یا درد شدید پشت مچ: ارزیابی از نظر پارگی تاندون.
- بی حسی و سوزش کف پا با تشدید هنگام فشار پشت قوزک داخلی: ارزیابی از نظر سندرم تونل تارسال.
- تغییر شکل به سرعت پیشرونده پا در چند ماه: نشانه کنترل نشدن بیماری.
تشخیص افتراقی — با چه چیزی اشتباه میشود
- آرتریت پسوریاتیک: تورم کامل یک انگشت به شکل سوسیسی، درگیری اغلب نامتقارن، تغییرات ناخن و پوست، و درد در محل اتصال تاندونها. با آرتریت روماتوئید متفاوت است و درمان آن هم متفاوت.
- آرتروز پیشانی پا: تدریجی، مکانیکی، بدون سفتی صبحگاهی طولانی و بدون التهاب سیستمیک؛ اغلب در سنین بالاتر.
- نقرس: حملهای، بسیار دردناک، معمولاً یک مفصل و با شروع ناگهانی شبانه. توفوس گاهی با ندول روماتوئید اشتباه میشود.
- آرتریت سپتیک: مفصل داغ و متورم؛ در بیمار تحت سرکوب ایمنی باید همیشه پیش از فرض شعله وری بیماری رد شود.
- مورتون نوروما: درد سوزشی موضعی بین سرهای استخوانهای کف پایی با احساس سنگریزه، اما بدون تورم مفصلی و بدون التهاب سیستمیک.
- متاتارسالژی مکانیکی: درد زیر سرهای استخوان کف پایی به دلیل کفش یا ساختار پا، بدون تورم مفصل و بدون علائم سیستمیک.
- پای دیابتی نوروپاتیک: پینه و زخم در نقاط فشار، اما با از دست رفتن حس و بدون درد؛ در بیمار روماتوئید، درد معمولاً حاضر است مگر نوروپاتی همراه باشد.
- لوپوس و سایر بیماریهای بافت همبند: درگیری مفاصل معمولاً بدون فرسایش، همراه با یافتههای پوستی و سیستمیک متفاوت.
ارجاع — به چه کسی و چرا
تشخیص و درمان آرتریت روماتوئید با روماتولوژیست است و پایه آن، شروع زودهنگام داروهای تعدیل کننده سیر بیماری و پایش منظم فعالیت بیماری است. هر تصویر مطرح کننده واسکولیت روماتوئید، ارجاع فوری دارد. هر مفصل داغ و متورم در بیمار تحت سرکوب ایمنی، پیش از هر تفسیر دیگری باید از نظر آرتریت سپتیک بررسی شود. برای تغییر شکل و درد پا که با کفش و کفی کنترل نمیشود، ارجاع به جراح پا یا ارتوپد مطرح است. کفی و کفش تجویزی، مداخلهای با شواهد قابل قبول برای کاهش درد و ناتوانی در این بیماران است و از راه ارتوپدی فنی انجام میشود. پودولوژیست در این پرونده نقش مشترک و پایدار دارد: کاهش کنترل شده پینه روی سرهای استخوان کف پایی، پیرایش آتروماتیک ناخن در بیماری که خودش قادر به آن نیست، مراقبت از پوست نازک و خشک، نقشهبرداری نقاط فشار و ارجاع برای کفی، و شناسایی زودهنگام زخم، عفونت و واسکولیت. او بیماری را تشخیص نمیدهد، درباره داروها اظهار نظر نمیکند، روی مفصل ملتهب کار نمیکند و به ندول و زخم نزدیک نمیشود.
مراقبت خانگی
- هر روز کف هر دو پا را بازرسی کنید یا از فرد دیگری بخواهید؛ اگر خم شدن سخت است، از آینه دسته دار استفاده کنید.
- کفش با جلوی پهن و عمیق، رویه نرم و بدون درز روی نقاط برجسته بپوشید. کفش نوک تنگ و پاشنه بلند در این پا مستقیماً زخم میسازد.
- کفی تجویزی را همیشه استفاده کنید، نه فقط بیرون از خانه.
- هرگز پابرهنه راه نروید.
- پینه را خودتان با تیغ، سنگ پا یا چسب اسیدی برندارید؛ پوست زیر آن نازک است و ایمنی شما سرکوب شده.
- پوست را روزانه مرطوب کنید و لای انگشتان را خالی و خشک نگه دارید.
- اگر نمیتوانید ناخن هایتان را بگیرید، این کار را به تعویق نیندازید و به کسی که آموزش دیده بسپارید؛ ناخن بلند در این پا زخم میسازد.
- هر قرمزی، تورم، زخم یا ترشح تازه را همان روز گزارش کنید، حتی اگر تب ندارید.
- تمرینهای دامنه حرکتی و کششی که فیزیوتراپیست داده را ادامه دهید؛ حفظ حرکت مچ و انگشتان بخشی از حفظ راه رفتن است.
- داروهای خود را قطع یا تنظیم نکنید؛ کنترل بیماری، بهترین محافظ پای شماست.
پیشگیری
- کنترل زودهنگام و مؤثر خود بیماری؛ هیچ مراقبت موضعی جایگزین آن نیست.
- ارزیابی پا به عنوان بخشی از پیگیری منظم، حتی وقتی شکایت اصلی بیمار دست هاست.
- کفش با جلوی پهن و عمیق و کفی تجویزی، پیش از آنکه پینه به زخم برسد.
- کاهش منظم پینه در نقاط فشار توسط فرد آموزش دیده.
- پیرایش منظم ناخنها برای بیمارانی که توان انجام آن را ندارند؛ در این گروه، این کار پیشگیری از عفونت است.
- مراقبت روزانه از پوست و پیشگیری از ترک و خشکی.
- بازرسی روزانه پا، به ویژه در دورههای افزایش دوز کورتون یا شروع بیولوژیک.
- مراجعه در روز اول هر تغییر، نه در نوبت بعدی.
این بخش برای اعضا نوشته شده و شامل 6 قسمت است: ارزیابی در جلسه، کار مکانیکی: تنظیم برای پوست شکننده، پرچمهای قرمز اختصاصی این پرونده، متن ارجاع، بیمار دیابتی یا تحت درمان ضدانعقاد، نقطه توقف.
برای دانشآموختگان دوره رایگان است.پرسشهای پرتکرار
روماتیسم چرا کف پا درد میگیرد؟
چون التهاب مزمن، رباطهای مفاصل پایه انگشتان را شل میکند و بند انگشت به سمت بالا جابه جا میشود. در نتیجه سر استخوان کف پایی به پایین رانده میشود و بالشتک چربی محافظ آن به جلو میرود. سر استخوان تقریباً بدون واسطه به زمین فشرده میشود. بیماران این را با جمله «انگار روی سنگریزه راه میروم» توصیف میکنند.
پینه پای روماتوئیدی را چطور برداریم؟
نه در خانه و نه با چسب اسیدی. پوست زیر پینه در این پا نازک است، ایمنی بیمار اغلب سرکوب شده و ترمیم کند است، بنابراین خطر ساختن زخم بالاست. کاهش پینه باید لایهای، محافظه کارانه و توسط فرد آموزش دیده انجام شود، و مهم تر از خود کار، اصلاح کفش و کفی است تا فشار برنگردد.
مفصلم داغ و متورم شده، حمله روماتیسم است؟
شاید، اما در بیماری که متوترکسات یا داروی بیولوژیک مصرف میکند، این تصویر تا اثبات خلاف عفونت مفصل است و باید همان روز بررسی شود. داروهای سرکوب ایمنی، هم خطر عفونت را بالا میبرند و هم علائم آن را خاموش میکنند؛ ممکن است تب نداشته باشید و عفونت داشته باشید. فرض گرفتن شعله وری بیماری، اشتباه پرهزینهای است.
با روماتیسم چه کفشی بپوشم؟
کفش با جلوی پهن و عمیق تا انگشتان چنگالی و مفاصل برجسته فشار نبینند، رویه نرم و انعطاف پذیر بدون درز روی نقاط برجسته، کف با ضربهگیری مناسب، و فضای کافی برای کفی تجویزی. کفش نوک تنگ و پاشنه بلند مستقیماً روی همان نقاطی فشار میآورند که پوستشان از همه نازک تر است. کفی تجویزی را در خانه هم بپوشید.
لکههای سیاه ریز کنار ناخنم چیست؟
این یافته را جدی بگیرید. لکههای تیره ریز در بستر یا اطراف ناخن در بیمار روماتوئید میتوانند نشانه واسکولیت باشند؛ درگیری التهابی رگهای کوچک، که یک عارضه سیستمیک جدی است. همراه آن ممکن است زخم عمیق روی ساق یا سیاه شدن نوک انگشت هم باشد. این تصویر ارجاع فوری به روماتولوژی دارد و هیچ کار مکانیکی روی آن پا انجام نمیشود.
ناخنهای پام ضخیم شده، قارچ است؟
شاید، اما در بیمار روماتوئید سه علت دیگر هم مطرح است: فشار مکرر انگشت چنگالی به سقف کفش، آسیب ماتریکس، و پیامد دورههای بیماری شدید. عفونت قارچی در این گروه شایع تر گزارش شده اما تشخیص آن آزمایش میخواهد و درمان خوراکی در کسی که متوترکسات مصرف میکند ملاحظات کبدی دارد. بدون بررسی، فرض قارچ نگذارید.
- تاریخ انتشار
- آخرین بهروزرسانی
- آخرین بازنگری
- — مهشید حسینی
منابع
- Smolen JS, Landewe RBM, Bergstra SA, et al. EULAR recommendations for the management of rheumatoid arthritis with synthetic and biological DMARDs: 2022 update. Ann Rheum Dis. 2023;82(1):3-18.
- National Institute for Health and Care Excellence. Rheumatoid arthritis in adults: management. NICE guideline NG100. 2018.
- Otter SJ, Lucas K, Springett K, et al. Foot pain in rheumatoid arthritis prevalence, risk factors and management: an epidemiological study. Clin Rheumatol. 2010;29(3):255-271.
- Grondal L, Tengstrand B, Nordmark B, Wretenberg P, Stark A. The foot: still the most important reason for walking incapacity in rheumatoid arthritis. Acta Orthop. 2008;79(2):257-261.
- Hennessy K, Woodburn J, Steultjens MPM. Custom foot orthoses for rheumatoid arthritis: a systematic review. Arthritis Care Res. 2012;64(3):311-320.
- Makol A, Matteson EL, Warrington KJ. Rheumatoid vasculitis: an update. Curr Opin Rheumatol. 2015;27(1):63-70.
- Doran MF, Crowson CS, Pond GR, O'Fallon WM, Gabriel SE. Frequency of infection in patients with rheumatoid arthritis compared with controls. Arthritis Rheum. 2002;46(9):2287-2293.
- Williams AE, Davies S, Graham A, et al. Guidelines for the management of the foot health problems associated with rheumatoid arthritis. Musculoskeletal Care. 2011;9(2):86-92.