اگزما و درماتیت تماسی پا
اگزمای پا التهاب پوست با خارش، قرمزی و پوسته است و اغلب با قارچ اشتباه میشود. اگر شکل ضایعه با محدوده تماس کفش، جوراب یا چسب میخواند، درماتیت تماسی محتمل است. تشخیص با متخصص پوست و در موارد تکرارشونده با پچ تست انجام میشود.
تشخیص و درمان دارویی بر عهدهٔ پزشک است؛ بخش مکانیکی مراقبت کار پودولوژیست است.
این صفحه آموزشی است و جای معاینه و تشخیص پزشک را نمیگیرد.
اگزما و درماتیت تماسی، التهاب پوست با خارش، قرمزی و پوستهاند که روی پا اغلب با قارچ اشتباه میشوند. علت گاهی خود کفش، جوراب، چسب یا فرآورده مراقبتی است — از جمله فرآوردههایی که در همین مرکز استفاده میشوند. تشخیص با پزشک است و شناسایی ماده محرک، بخش اصلی درمان.
اگزما چیست
اگزما نام گروهی از بیماریهای التهابی پوست است که با خارش، قرمزی، پوسته و در مراحل حاد ترشح و تاول همراهاند. در همه آنها یک چیز مشترک است: سد پوستی درست کار نمیکند. پوست سالم لایهای چربی دار دارد که آب را نگه میدارد و مواد بیرونی را بیرون نگه میدارد؛ در اگزما این سد نشت میکند، پوست خشک میشود و مواد محرک راحت تر وارد میشوند. حاصل یک چرخه است: خشکی، خارش، خاراندن، آسیب بیشتر سد، خشکی بیشتر. شکستن این چرخه، محور همه درمان هاست.
انواعی که روی پا دیده میشوند
| درماتیت تماسی تحریکی | شایع ترین نوع. حاصل تماس مکرر با مادهای است که پوست را میساید یا خشک میکند: شوینده، حلال، رطوبت مداوم، اصطکاک. آلرژی در کار نیست و در هر کسی با تماس کافی رخ میدهد. |
|---|---|
| درماتیت تماسی آلرژیک | واکنش ایمنی تأخیری به یک ماده مشخص. معمولاً ۲۴ تا ۷۲ ساعت پس از تماس ظاهر میشود، خارش برجسته دارد و شکل آن اغلب نقشه تماس را نشان میدهد. |
| اگزمای دیس هیدروتیک | تاولهای ریز عمیق و بسیار خارش دار در کف پا و لبه انگشتان، شبیه دانههای ساگو. با تعریق و استرس تشدید میشود. |
| اگزمای آتوپیک | زمینه ارثی، اغلب از کودکی، همراه با آسم یا رینیت آلرژیک. روی پا معمولاً پشت پا و مچ را درگیر میکند. |
| اگزمای وریدی (استاز) | روی ساق، در زمینه نارسایی وریدی. با تورم، رنگدانه قهوهای و در موارد پیشرفته زخم همراه است. |
شکل تماس، نقشه علت است
مفیدترین سرنخ در درماتیت تماسی، شکل هندسی ضایعه است. اگزمایی که دقیقاً روی پشت پا و در محدوده بند کفش است، به کفش اشاره میکند. ضایعهای که کف پا را میگیرد و قوس را کنار میگذارد، به کفی کفش اشاره میکند. خط ضایعه در محل کش جوراب، به لاستیک جوراب. لکهای در محل چسب زخم، به چسب. اگر شکل ضایعه با شکل یک شیء میخواند، آن شیء تا خلاف آن ثابت نشود متهم است. این جمله ساده، بارها ماهها درمان بی نتیجه را کوتاه کرده است.
مواد شایعی که پا را درگیر میکنند
- کرومات موجود در چرم دباغی شده، شایع ترین آلرژن مرتبط با کفش.
- شتاب دهندههای لاستیک در کفش ورزشی، کفی و کش جوراب.
- چسبهای کفش، به ویژه رزینهای پی-ترشیو بوتیل فنل فرمالدئید.
- رنگهای نساجی در جوراب رنگی.
- نیکل در سگک و اجزای فلزی.
- نگهدارندهها و عطر در کرمها، پمادها و مواد مراقبتی پا.
- پروپیلن گلیکول و لانولین در برخی فرآوردههای مرطوب کننده.
- آنتی بیوتیکهای موضعی مانند نئومایسین، که به عنوان درمان استفاده میشوند و خود عامل حساسیت میشوند.
اگزما یا قارچ؟
این تفکیک روی پا مکرراً اشتباه میشود و اشتباه در هر دو جهت پرهزینه است. قارچ پوستی معمولاً یک طرفه شروع میشود، لبه فعال و برجسته با مرکز روشن تر دارد، لای انگشتان را درگیر میکند و اغلب با درگیری ناخن همراه است. اگزما بیشتر متقارن است، مرز کمتر مشخصی دارد و خارش در آن برجسته تر است. اما این قواعد قطعی نیستند و دو تله وجود دارد. تله اول: کورتون موضعی روی قارچ، ظاهر آن را تغییر میدهد و تصویری میسازد که تشخیص را سخت تر میکند. تله دوم: اگزمای مزمن پا زمینهای برای عفونت قارچی ثانویه است، پس هر دو با هم رخ میدهند. آزمایش ساده و ارزان است و پیش از هر درمان طولانی، تصمیم درست است.
درمان با پزشک است
- شناسایی و حذف ماده محرک یا آلرژن؛ بدون این کار، هیچ درمانی پایدار نیست.
- پچ تست توسط متخصص پوست در موارد مشکوک به آلرژی تماسی؛ این آزمون همان چیزی است که مقصر را نام میبرد.
- کورتیکواستروئید موضعی با قدرت متناسب و مدت مشخص، طبق نسخه.
- مهارکنندههای کلسی نورین موضعی در نواحی حساس یا برای استفاده طولانی تر.
- مرطوب کننده مکرر به عنوان درمان پایه، نه به عنوان کار جانبی.
- درمان عفونت ثانویه در صورت وجود.
- در موارد شدید و مقاوم، نوردرمانی یا درمان سیستمیک.
نقش پودولوژیست
نقش پودولوژیست در این پرونده سه چیز است. نخست، دیدن و ارجاع: اگزمای پا اغلب سالها به عنوان خشکی یا قارچ درمان میشود و کسی پچ تست را پیشنهاد نمیدهد. دوم، مدیریت عوامل مکانیکی: اصطکاک، رطوبت و فشار، اگزما را شعله ور میکنند و کفش و جوراب درست بخشی از درمان اند. سوم، پرهیز از آسیب: در پوست ملتهب، پیرایش تهاجمی، کراتولیتیک قوی و برداشتن کوتیکول ممنوع است. مراقبت مکانیکی در این پرونده محافظه کارانه است و بیشترین ارزش آن، ندیدن آسیب تازه است.
نشانههای هشدار — همین امروز به پزشک مراجعه کنید
- ترشح، دلمه عسلی رنگ یا چرک: عفونت باکتریایی ثانویه.
- قرمزی گسترش یابنده همراه با تب یا لرز.
- تاولهای دردناک گسترده یا درگیری سریع سطح وسیعی از پوست.
- ضایعهای که ظرف یک تا سه روز پس از یک اقدام درمانی ظاهر شده است.
- اگزمای مقاوم که با درمان درست پزشک بهبود نیافته؛ تشخیص باید بازبینی شود.
- ضایعه یک طرفه، مقاوم و بدون خارش که به هیچ درمانی پاسخ نداده؛ بدخیمی باید رد شود.
- اگزمای پا در فرد دیابتی همراه با شکاف پوستی، به دلیل خطر ورود عفونت.
تشخیص افتراقی — با چه چیزی اشتباه میشود
- تینه آ پدیس: یک طرفه، لبه فعال با مرکز روشن تر، درگیری لای انگشتان و اغلب ناخن؛ با آزمایش تفکیک میشود.
- پسوریازیس کف پایی: مرز مشخص تر، پوسته نقرهای، خارش کمتر و اغلب درگیری ناخن به شکل مشخص.
- اگزمای دیس هیدروتیک در برابر تینه آ پدیس تاولی: هر دو تاول دارند؛ آزمایش قارچ تفکیک میکند.
- کراتولیز نقطهای: حفرههای ریز کف پا با بوی شدید و در زمینه تعریق، بدون خارش برجسته.
- خشکی ساده (زروزیس): بدون قرمزی فعال و بدون تاول، متقارن و مرتبط با فصل و سن.
- اگزمای وریدی: روی ساق و در زمینه تورم و نارسایی وریدی، با رنگدانه قهوهای.
- گال: خارش شدید شبانه، درگیری لای انگشتان و سایر افراد خانواده.
ارجاع — به چه کسی و چرا
تشخیص نوع اگزما و درمان دارویی آن با متخصص پوست است. ارجاع در این موارد لازم است: تشخیص روشن نیست، ضایعه با درمان پایه بهبود نمییابد، شکل ضایعه به یک ماده تماسی مشخص اشاره میکند، یا نشانه عفونت ثانویه وجود دارد. پچ تست، آزمونی است که آلرژن را نام میبرد و بدون آن، درماتیت تماسی آلرژیک اغلب سالها ناشناخته میماند؛ اگر ضایعه تکرارشونده است، درخواست این آزمون را صریح در یادداشت ارجاع بنویسید. در صورت شک به قارچ همزمان، آزمایش میکولوژی پیش از هر درمان طولانی لازم است. نقش پودولوژیست، مراقبت مکانیکی محافظه کارانه، مدیریت اصطکاک و رطوبت، و ثبت دقیق فرآوردههای به کار رفته است.
مراقبت خانگی
- مرطوب کننده بدون عطر، چند بار در روز و همیشه بلافاصله پس از خشک کردن پا.
- شستشوی کوتاه با آب ولرم و پاک کننده ملایم؛ آب داغ خارش را بدتر میکند.
- پا را با فشردن حوله خشک کنید، نه با مالیدن، به ویژه لای انگشتان.
- جوراب نخی روشن و بدون رنگ، و تعویض روزانه؛ رنگ نساجی یکی از آلرژنهای شایع است.
- کفش چرمی طبیعی و جادار؛ اگر ضایعه در محل بند یا کفی است، کفش را عوض کنید نه فقط کرم را.
- هر فرآورده جدید را ابتدا روی ناحیه کوچکی امتحان کنید و سه روز صبر کنید.
- ناخنها را کوتاه نگه دارید تا خاراندن، پوست را زخم نکند.
پیشگیری
- شناسایی و کنار گذاشتن ماده محرک؛ این تنها پیشگیری واقعی در درماتیت تماسی است.
- کاهش رطوبت و اصطکاک با جوراب مناسب و کفش جادار.
- پرهیز از شستشوی مکرر و از پاک کنندههای قوی روی پا.
- استفاده از مرطوب کننده به عنوان عادت روزانه، نه فقط هنگام شعله ور شدن.
- پرهیز از آنتی بیوتیک موضعی خودسرانه، که خود عامل حساسیت تماسی است.
- ثبت فرآوردههایی که در گذشته واکنش دادهاند و اطلاع دادن آنها به هر درمانگر تازه.
این بخش برای اعضا نوشته شده و شامل 5 قسمت است: ارزیابی در جلسه، پروتکل کار روی پوست ملتهب، آزمون تحمل فرآورده، ممنوعیتها، نقطه توقف.
برای دانشآموختگان دوره رایگان است.پرسشهای پرتکرار
از کجا بفهمم به کفشم حساسیت دارم؟
قوی ترین سرنخ، شکل ضایعه است. اگر قرمزی و خارش دقیقاً در محدوده تماس کفش است — روی پشت پا زیر بند، یا کف پا در محل کفی — و با نپوشیدن آن کفش بهتر میشود، احتمال بالاست. تأیید آن با پچ تست توسط متخصص پوست انجام میشود، که ماده مسئول را نام میبرد. تا آن زمان، همان کفش را کنار بگذارید و نتیجه را یادداشت کنید.
کف پایم خارش دارد و پوسته میدهد. قارچ است یا اگزما؟
با نگاه کردن نمیشود مطمئن شد و هر دو شایع اند. قارچ معمولاً یک طرفه شروع میشود، لبه فعال دارد و لای انگشتان را درگیر میکند؛ اگزما بیشتر متقارن است و خارش در آن برجسته تر. مسئله این است که هر دو میتوانند با هم باشند و کورتون، ظاهر قارچ را تغییر میدهد. آزمایش ساده و ارزان است و پیش از شروع هر درمان طولانی، تصمیم درست است.
بعد از جلسه مراقبت پا، پایم قرمز و خارش دار شد. طبیعی است؟
نه، و حتماً باید گزارش شود. واکنش تماسی معمولاً یک تا سه روز بعد ظاهر میشود، و چون فاصله دارد، بیماران اغلب آن را به جلسه ربط نمیدهند. اگر چنین چیزی رخ داد تماس بگیرید: فرآوردههای آن جلسه در پرونده ثبت شدهاند و میتوان مقصر را پیدا کرد و برای همیشه کنار گذاشت. این اطلاعات برای ما ارزشمند است، نه شکایت.
میتوانم از پماد کورتون خودم استفاده کنم؟
این تصمیم پزشک است. قدرت کورتون، محل استفاده و مدت آن اهمیت زیادی دارد؛ کورتون قوی روی پوست نازک آسیب دائمی میزند و کورتون روی قارچ تشخیص نداده شده، آن را گسترش میدهد و ظاهرش را تغییر میدهد. مرطوب کننده را میتوانید آزادانه استفاده کنید؛ داروی ضدالتهاب باید نسخه داشته باشد.
اگزما درمان قطعی دارد؟
اگزمای آتوپیک زمینه ارثی دارد و به معنای ریشه کن شدن، درمان قطعی ندارد؛ اما به خوبی کنترل میشود و در بسیاری افراد با گذر زمان خفیف تر میشود. در مقابل، درماتیت تماسی آلرژیک درمان قطعی دارد و آن، حذف ماده مسئول است: اگر آلرژن پیدا و کنار گذاشته شود، ضایعه برنمی گردد. به همین دلیل پچ تست در ضایعههای تکرارشونده اهمیت زیادی دارد.
- تاریخ انتشار
- آخرین بهروزرسانی
- آخرین بازنگری
- — مهشید حسینی
منابع
- Matthys E, Zahir A, Ehrlich A. Shoe allergic contact dermatitis. Dermatitis 2014;25(4):163-171.
- Johansen JD, Aalto-Korte K, Agner T, et al. European Society of Contact Dermatitis guideline for diagnostic patch testing. Contact Dermatitis 2015;73(4):195-221.
- Wollina U. Pompholyx: a review of clinical features, differential diagnosis, and management. American Journal of Clinical Dermatology 2010;11(5):305-314.
- National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Eczema — atopic: scenario management, Clinical Knowledge Summaries.