اگزما و درماتیت تماسی میتوانند با خارش، قرمزی، پوستهریزی یا تاولهای ریز روی پا ظاهر شوند و گاهی شبیه قارچ باشند. کفش، جوراب، چسب و فرآوردههای پوستی از محرکهای احتمالیاند. تشخیص و انتخاب درمان با پزشک است و پرهیز از عامل محرک اهمیت دارد.
نشانههای هشدار؛ مراجعه پزشکی را به تعویق نیندازید
- ترشح، دلمه عسلی رنگ یا چرک: عفونت باکتریایی ثانویه.
- قرمزی گسترشیابنده همراه با تب یا لرز.
- تاولهای دردناک گسترده یا درگیری سریع سطح وسیعی از پوست.
- ضایعهای که ظرف یک تا سه روز پس از یک اقدام درمانی ظاهر شده است.
- اگزمای مقاوم که با درمان درست پزشک بهبودنیافته؛ تشخیص باید بازبینی شود.
- ضایعه یکطرفه، مقاوم و بدون خارش که به هیچ درمانی پاسخ نداده؛ بدخیمی باید رد شود.
- اگزمای پا در فرد دیابتی همراه با شکاف پوستی، به دلیل خطر ورود عفونت.
اگزما چیست
اگزما نام گروهی از بیماریهای التهابی پوست است که با خارش، قرمزی، پوسته و در مراحل حاد ترشح و تاول همراهاند. در همه آنها یک چیز مشترک است: سد پوستی درست کار نمیکند. پوست سالم لایهای چربی دار دارد که آب را نگه میدارد و مواد بیرونی را بیرون نگه میدارد؛ در اگزما این سد نشت میکند، پوست خشک میشود و مواد محرک راحتتر وارد میشوند. حاصل یک چرخه است: خشکی، خارش، خاراندن، آسیب بیشتر سد، خشکی بیشتر. شکستن این چرخه، محور همه درمان هاست.
انواعی که روی پا دیده میشوند
| درماتیت تماسی تحریکی | شایعترین نوع. حاصل تماس مکرر با مادهای است که پوست را میساید یا خشک میکند: شوینده، حلال، رطوبت مداوم، اصطکاک. آلرژی در کار نیست و در هر کسی با تماس کافی رخ میدهد. |
|---|---|
| درماتیت تماسی آلرژیک | واکنش ایمنی تأخیری به یک ماده مشخص. معمولاً ۲۴ تا ۷۲ ساعت پس از تماس ظاهر میشود، خارش برجسته دارد و شکل آن اغلب نقشه تماس را نشان میدهد. |
| اگزمای دیس هیدروتیک | تاولهای ریز عمیق و بسیار خارش دار در کف پا و لبه انگشتان، شبیه دانههای ساگو. با تعریق و استرس تشدید میشود. |
| اگزمای آتوپیک | زمینه ارثی، اغلب از کودکی، همراه با آسم یا رینیت آلرژیک. روی پا معمولاً پشت پا و مچ را درگیر میکند. |
| اگزمای وریدی (استاز) | روی ساق، در زمینه نارسایی وریدی. با تورم، رنگدانه قهوهای و در موارد پیشرفته زخم همراه است. |
شکل تماس، نقشه علت است
مفیدترین سرنخ در درماتیت تماسی، شکل هندسی ضایعه است. اگزمایی که دقیقاً روی پشت پا و در محدوده بند کفش است، به کفش اشاره میکند. ضایعهای که کف پا را میگیرد و قوس را کنار میگذارد، به کفی کفش اشاره میکند. خط ضایعه در محل کش جوراب، به لاستیک جوراب. لکهای در محل چسب زخم، به چسب. اگر شکل ضایعه با شکل یک شیء میخواند، آن شیء تا خلاف آن ثابت نشود متهم است. این جمله ساده، بارها ماهها درمان بینتیجه را کوتاه کرده است.
مواد شایعی که پا را درگیر میکنند
- کرومات موجود در چرم دباغی شده، شایعترین آلرژن مرتبط با کفش.
- شتاب دهندههای لاستیک در کفش ورزشی، کفی و کش جوراب.
- چسبهای کفش، به ویژه رزینهای پی-ترشیو بوتیل فنل فرمالدئید.
- رنگهای نساجی در جوراب رنگی.
- نیکل در سگک و اجزای فلزی.
- نگهدارندهها و عطر در کرمها، پمادها و مواد مراقبتی پا.
- پروپیلن گلیکول و لانولین در برخی فرآوردههای مرطوبکننده.
- آنتیبیوتیکهای موضعی مانند نئومایسین، که بهعنوان درمان استفاده میشوند و خود عامل حساسیت میشوند.
اگزما یا قارچ؟
این تفکیک روی پا مکررا اشتباه میشود و اشتباه در هر دو جهت پرهزینه است. قارچ پوستی معمولاً یکطرفه شروع میشود، لبه فعال و برجسته با مرکز روشنتر دارد، لای انگشتان را درگیر میکند و اغلب با درگیری ناخن همراه است. اگزما بیشتر متقارن است، مرز کمتر مشخصی دارد و خارش در آن برجستهتر است. اما این قواعد قطعی نیستند و دو تله وجود دارد. تله اول: کورتون موضعی روی قارچ، ظاهر آن را تغییر میدهد و تصویری میسازد که تشخیص را سختتر میکند. تله دوم: اگزمای مزمن پا زمینهای برای عفونت قارچی ثانویه است، پس هر دو با هم رخ میدهند. آزمایش ساده و ارزان است و پیش از هر درمان طولانی، تصمیم درست است.
درمان با پزشک است
- شناسایی و حذف ماده محرک یا آلرژن؛ بدون این کار، هیچ درمانی پایدار نیست.
- پچ تست توسط متخصص پوست در موارد مشکوک به آلرژی تماسی؛ این آزمون همان چیزی است که مقصر را نام میبرد.
- کورتیکواستروئید موضعی با قدرت متناسب و مدت مشخص، طبق نسخه.
- مهارکنندههای کلسی نورین موضعی در نواحی حساس یا برای استفاده طولانیتر.
- مرطوبکننده مکرر بهعنوان درمان پایه، نه بهعنوان کار جانبی.
- درمان عفونت ثانویه در صورت وجود.
- در موارد شدید و مقاوم، نوردرمانی یا درمان سیستمیک.
نقش پودولوژیست
نقش پودولوژیست در این پرونده سه چیز است. نخست، دیدن و ارجاع: اگزمای پا اغلب سالها بهعنوان خشکی یا قارچ درمان میشود و کسی پچ تست را پیشنهاد نمیدهد. دوم، مدیریت عوامل مکانیکی: اصطکاک، رطوبت و فشار، اگزما را شعله ور میکنند و کفش و جوراب درست بخشی از درماناند. سوم، پرهیز از آسیب: در پوست ملتهب، پیرایش تهاجمی، کراتولیتیک قوی و برداشتن کوتیکول ممنوع است. مراقبت مکانیکی در این پرونده محافظهکارانه است و بیشترین ارزش آن، ندیدن آسیب تازه است.
موارد مشابه؛ چه چیزهایی ممکن است با آن اشتباه شوند؟
- تینهآ پدیس: یکطرفه، لبه فعال با مرکز روشنتر، درگیری لای انگشتان و اغلب ناخن؛ با آزمایش تفکیک میشود.
- پسوریازیس کف پایی: مرز مشخصتر، پوسته نقرهای، خارش کمتر و اغلب درگیری ناخن به شکل مشخص.
- اگزمای دیس هیدروتیک در برابر تینهآ پدیس تاولی: هر دو تاول دارند؛ آزمایش قارچ تفکیک میکند.
- کراتولیز نقطهای: حفرههای ریز کف پا با بوی شدید و در زمینه تعریق، بدون خارش برجسته.
- خشکی ساده (زروزیس): بدون قرمزی فعال و بدون تاول، متقارن و مرتبط با فصل و سن.
- اگزمای وریدی: روی ساق و در زمینه تورم و نارسایی وریدی، با رنگدانه قهوهای.
- گال: خارش شدید شبانه، درگیری لای انگشتان و سایر افراد خانواده.
چه زمانی و به چه پزشکی مراجعه کنیم؟
تشخیص نوع اگزما و درمان دارویی آن با متخصص پوست است. ارجاع در این موارد لازم است: تشخیص روشن نیست، ضایعه با درمان پایه بهبود نمییابد، شکل ضایعه به یک ماده تماسی مشخص اشاره میکند، یا نشانه عفونت ثانویه وجود دارد. پچ تست، آزمونی است که آلرژن را نام میبرد و بدون آن، درماتیت تماسی آلرژیک اغلب سالها ناشناخته میماند؛ اگر ضایعه تکرارشونده است، درخواست این آزمون را صریح در یادداشت ارجاع بنویسید. در صورت شک به قارچ همزمان، آزمایش میکولوژی پیش از هر درمان طولانی لازم است. نقش پودولوژیست، مراقبت مکانیکی محافظهکارانه، مدیریت اصطکاک و رطوبت، و ثبت دقیق فرآوردههای به کار رفته است.
مراقبت خانگی
- مرطوبکننده بدون عطر، چند بار در روز و همیشه بلافاصله پس از خشک کردن پا.
- شستشوی کوتاه با آب ولرم و پاککننده ملایم؛ آب داغ خارش را بدتر میکند.
- پا را با فشردن حوله خشک کنید، نه با مالیدن، به ویژه لای انگشتان.
- جوراب نخی روشن و بدون رنگ، و تعویض روزانه؛ رنگ نساجی یکی از آلرژنهای شایع است.
- کفش چرمی طبیعی و جادار؛ اگر ضایعه در محل بند یا کفی است، کفش را عوض کنید نه فقط کرم را.
- هر فرآورده جدید را ابتدا روی ناحیه کوچکی امتحان کنید و سه روز صبر کنید.
- ناخنها را کوتاه نگه دارید تا خاراندن، پوست را زخم نکند.
پیشگیری
- شناسایی و کنار گذاشتن ماده محرک؛ این تنها پیشگیری واقعی در درماتیت تماسی است.
- کاهش رطوبت و اصطکاک با جوراب مناسب و کفش جادار.
- پرهیز از شستشوی مکرر و از پاککنندههای قوی روی پا.
- استفاده از مرطوبکننده بهعنوان عادت روزانه، نه فقط هنگام شعله ور شدن.
- پرهیز از آنتیبیوتیک موضعی خودسرانه، که خود عامل حساسیت تماسی است.
- ثبت فرآوردههایی که در گذشته واکنش دادهاند و اطلاع دادن آنها به هر درمانگر تازه.
این بخش برای اعضا نوشته شده و شامل 5 قسمت است: ارزیابی در جلسه، پروتکل کار روی پوست ملتهب، آزمون تحمل فرآورده، ممنوعیتها، نقطه توقف.
دسترسی هنرجویان مطابق شرایط دوره فعال میشود.پرسشهای پرتکرار
از کجا بفهمم به کفشم حساسیت دارم؟
قویترین سرنخ، شکل ضایعه است. اگر قرمزی و خارش دقیقاً در محدوده تماس کفش است، مثلا روی پشت پا زیر بند یا کف پا در محل کفی، و با نپوشیدن آن کفش بهتر میشود، احتمال بالاست. تأیید آن با پچ تست توسط متخصص پوست انجام میشود، که ماده مسئول را نام میبرد. تا آن زمان، همان کفش را کنار بگذارید و نتیجه را یادداشت کنید.
کف پایم خارش دارد و پوسته میدهد. قارچ است یا اگزما؟
با نگاه کردن نمیشود مطمئن شد و هر دو شایعاند. قارچ معمولاً یکطرفه شروع میشود، لبه فعال دارد و لای انگشتان را درگیر میکند؛ اگزما بیشتر متقارن است و خارش در آن برجستهتر. مسئله این است که هر دو میتوانند با هم باشند و کورتون، ظاهر قارچ را تغییر میدهد. آزمایش ساده و ارزان است و پیش از شروع هر درمان طولانی، تصمیم درست است.
بعد از جلسه مراقبت پا، پایم قرمز و خارش دار شد. طبیعی است؟
خیر. واکنش تماسی ممکن است با تأخیر ظاهر شود. مصرف فرآورده مشکوک را متوقف کنید و نام و ترکیبات آن را برای ارزیابی پزشک نگه دارید؛ تشخیص ماده حساسیتزا ممکن است به پچتست نزد متخصص پوست نیاز داشته باشد.
میتوانم از پماد کورتون خودم استفاده کنم؟
این تصمیم پزشک است. قدرت کورتون، محل استفاده و مدت آن اهمیت زیادی دارد؛ کورتون قوی روی پوست نازک آسیب دائمی میزند و کورتون روی قارچ تشخیص نداده شده، آن را گسترش میدهد و ظاهرش را تغییر میدهد. مرطوبکننده را میتوانید آزادانه استفاده کنید؛ داروی ضدالتهاب باید نسخه داشته باشد.
اگزما درمان قطعی دارد؟
اگزمای آتوپیک زمینه ارثی دارد و به معنای ریشه کن شدن، درمان قطعی ندارد؛ اما به خوبی کنترل میشود و در بسیاری افراد با گذر زمان خفیفتر میشود. در مقابل، درماتیت تماسی آلرژیک درمان قطعی دارد و آن، حذف ماده مسئول است: اگر آلرژن پیدا و کنار گذاشته شود، ضایعه برنمی گردد. به همین دلیل پچ تست در ضایعههای تکرارشونده اهمیت زیادی دارد.
منابع
- Matthys E, Zahir A, Ehrlich A. Shoe allergic contact dermatitis. Dermatitis 2014;25(4):163-171.
- Johansen JD, Aalto-Korte K, Agner T, et al. European Society of Contact Dermatitis guideline for diagnostic patch testing. Contact Dermatitis 2015;73(4):195-221.
- Wollina U. Pompholyx: a review of clinical features, differential diagnosis, and management. American Journal of Clinical Dermatology 2010;11(5):305-314.
- National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Eczema — atopic: scenario management, Clinical Knowledge Summaries.