قارچ پا (تینه آ پدیس): الگوها، تشخیص و درمان
قارچ پا سه الگو دارد: بین انگشتی با سفیدی و ترک، موکاسنی با پوستهریزی خشک روی کف و لبهها، و تاولی در قوس پا. تشخیص با ظاهر قابل اتکا نیست و آزمایش لازم است. درمان موضعی باید یک تا دو هفته پس از برطرف شدن علائم ادامه یابد.
تشخیص و درمان دارویی بر عهدهٔ پزشک است؛ بخش مکانیکی مراقبت کار پودولوژیست است.
این صفحه آموزشی است و جای معاینه و تشخیص پزشک را نمیگیرد.
قارچ پا شایع ترین عفونت قارچی پوست است و سه الگوی اصلی دارد که هر کدام با چیز متفاوتی اشتباه میشوند. الگوی موکاسنی، سالها با تشخیص خشکی ساده رها میشود. تشخیص با ظاهر قابل اتکا نیست و آزمایش لازم است. درمان دارویی و تصمیم درباره داروی خوراکی با پزشک است؛ کنترل رطوبت، ضدعفونی کفش و قطع چرخه بازآلودگی، بخش مشترک کار است.
سه الگو که یک بیماری اند
| الگوی بین انگشتی | شایع ترین شکل. پوست سفید و ماسره، پوستهریزی و ترک، معمولاً در فضای چهارم که باریک ترین و بسته ترین فضاست. خارش و بو شایع اند. همین الگو، شناخته شده ترین در ورودی سلولیت ساق است. |
|---|---|
| الگوی موکاسنی | پوستهریزی خشک، ظریف و آردی روی کف پا و لبهها، به شکلی که مانند یک کفش موکاسن پا را در بر میگیرد. خارش میتواند کم یا غایب باشد. این الگو سالها با تشخیص خشکی ساده یا زبری پوست رها میشود و اغلب همراه با درگیری ناخن هاست. یک نشانه کمک کننده: در بسیاری از موارد نامتقارن است یا یک پا واضح تر درگیر است. |
| الگوی تاولی و التهابی | تاولها یا برجستگیهای ملتهب، اغلب در قوس و در سطح داخلی پا؛ دردناک و اغلب یک طرفه. با اگزمای دیس هیدروتیک به سادگی اشتباه میشود. |
| شکل زخمی و پیچیده | وقتی عفونت باکتریایی به تصویر اضافه میشود: فرسایش، ترشح، بوی شدید و درد. در دیابت و در سرکوب ایمنی شایع تر و ارجاع فوری دارد. |
| سندرم دو پا و یک دست | الگویی که در آن هر دو پا و فقط یک دست درگیر میشوند، معمولاً دستی که بیمار با آن پای خود را میخارانده است. تصویر شاخصی است و به تشخیص کمک میکند. |
چرا تشخیص با ظاهر کافی نیست
این نکته را باید صریح گفت: بخش قابل توجهی از پاهایی که بالینی قارچ تشخیص داده میشوند، در آزمایش قارچ ندارند. اگزمای مزمن، پسوریازیس، درماتیت تماسی، خشکی ساده، کراتودرما و اریتراسما همگی میتوانند شبیه قارچ پا باشند. عکس آن هم درست است: قارچ پا مکرراً به عنوان خشکی ساده یا اگزما درمان میشود. دو پیامد جدی دارد. اول، اگر یک اگزما با فرض قارچ درمان شود، بیمار ماهها وقت از دست میدهد. دوم، و خطرناک تر: اگر یک قارچ با کورتون موضعی درمان شود، تصویر بالینی تغییر میکند، التهاب میخوابد و عفونت به آرامی گسترش مییابد؛ به این وضعیت قارچ پنهان شده میگویند و تشخیص بعدی آن را بسیار سخت تر میکند. به همین دلیل، پیش از شروع درمان طولانی و به ویژه پیش از تجویز داروی خوراکی، آزمایش لازم است.
آزمایش چگونه انجام میشود
- نمونهبرداری از پوستههای حاشیه فعال ضایعه، با تراشیدن ملایم.
- بررسی مستقیم با محلول هیدروکسید پتاسیم زیر میکروسکوپ: سریع و ارزان، اما نتیجه منفی، بیماری را رد نمیکند.
- کشت قارچ: کندتر است و چند هفته طول میکشد، اما گونه را مشخص میکند.
- روشهای مولکولی، در جایی که در دسترس باشند، حساسیت بالاتری دارند.
- نکته مهم: نمونه باید پیش از شروع داروی ضدقارچ گرفته شود؛ درمان شروع شده، نتیجه آزمایش را منفی میکند.
- اگر ناخن هم درگیر است، نمونه ناخن جداگانه گرفته میشود؛ درمان پوست بدون درمان ناخن، بازآلودگی را تضمین میکند.
- همه اینها اقدامات پزشکی هستند و در آزمایشگاه یا مطب پزشک انجام میشوند.
درمان: تصمیم پزشک
درمان قارچ پا به الگو و گستره بستگی دارد. در الگوی بین انگشتی و در ضایعات محدود، درمان موضعی معمولاً کافی است؛ داروهای گروه آلیل آمین مانند تربینافین و داروهای گروه آزول مانند کلوتریمازول در این نقش استفاده میشوند و در مطالعات، آلیل آمینها معمولاً دوره درمان کوتاه تری لازم دارند. نکتهای که بیماران اغلب رعایت نمیکنند این است که درمان باید یک تا دو هفته پس از برطرف شدن ظاهری علائم ادامه یابد؛ قطع زودهنگام، شایع ترین علت عود است. در الگوی موکاسنی، درمان موضعی به تنهایی اغلب شکست میخورد، چون لایه شاخی ضخیم اجازه نفوذ نمیدهد؛ در این حالت کاهش ضخامت پوست و افزودن یک ماده کراتولیتیک به برنامه کمک میکند و در بسیاری از موارد داروی خوراکی لازم میشود. درمان خوراکی، معمولاً تربینافین یا ایتراکونازول، نسخهای است، تداخل دارویی دارد و ملاحظات کبدی؛ تصمیم آن کاملاً با پزشک است. در وجود عفونت باکتریایی همراه، آنتی بیوتیک هم لازم میشود.
چرا قارچ پا برمی گردد
- درمان زودتر از موعد قطع شده است. علائم پیش از پاک شدن عفونت برطرف میشوند.
- ناخن درگیر درمان نشده است. ناخن آلوده یک مخزن دائمی است و پوست را دوباره آلوده میکند؛ این شایع ترین علت عود مقاوم است.
- کفش آلوده مانده است. هاگ قارچ ماهها در آستر کفش زنده میماند.
- جوراب در دمای پایین شسته شده است. شست وشو در دمای بالا یا استفاده از افزودنیهای ضدعفونی کننده مؤثرتر است.
- رطوبت کنترل نشده است.
- منبع خانگی درمان نشده؛ اعضای خانواده، حمام مشترک و فرش نمازخانه یا رختکن.
- الگوی موکاسنی با درمان موضعی کوتاه مدت درمان شده که برای آن ناکافی است.
- درمان با کورتون موضعی، که علائم را میخواباند و عفونت را باقی میگذارد.
نقش پودولوژیست
پودولوژیست قارچ پا را تشخیص نمیدهد و برای آن دارو تجویز نمیکند. اما نقش او در این پرونده واقعی است و در چند نقطه قرار دارد. اول، شناسایی: او پوست و همه فضاهای بین انگشتی و همه بیست ناخن را میبیند و اغلب نخستین کسی است که الگوی موکاسنی را از خشکی ساده تفکیک میکند و مراجع را برای آزمایش میفرستد. دوم، آمادهسازی: در الگوی موکاسنی، کاهش کنترل شده ضخامت لایه شاخی، نفوذ داروی موضعی را بهتر میکند و این یک همکاری واقعی با درمان پزشک است. سوم، قطع چرخه بازآلودگی: کنترل رطوبت، آموزش خشک کردن، انتخاب جوراب و کفش، برنامه ضدعفونی کفش، و پیرایش و کاهش ناخنهای درگیر در هماهنگی با پزشک. چهارم، کنترل آلودگی در خود مرکز: استریلیزاسیون اتوکلاو، ابزار یکبارمصرف، مکش و پاکسازی سطوح، تا مرکز خودش ناقل نشود. پودولوژیست همچنین مراجع را برای رد کردن دیابت زمینهای در قارچ مقاوم یا شدید، به پزشک ارجاع میدهد.
درباره درمانهای خانگی
سرکه، جوش شیرین، سیر، نمک و خیساندنهای گوناگون در فضای عمومی زیاد توصیه میشوند. آنچه میدانیم این است: شواهد بالینی قابل اتکا برای درمان قارچ پا با این روشها وجود ندارد و برخی از آنها، به ویژه خیساندنهای طولانی و محلولهای اسیدی، پوست را ماسره و شکننده میکنند و در پای دیابتی خطرناک اند. درباره اسانس درخت چای مطالعاتی انجام شده و اثر متوسطی در برخی از آنها گزارش شده است، اما نتایج ناهمگون اند، غلظتهای مؤثر در مطالعات با فرآوردههای بازاری یکی نیستند، و این ماده خودش یکی از حساسیت زاهای تماسی شناخته شده است، به ویژه وقتی اکسید شده باشد. جمعبندی صادقانه: اینها جایگزین درمان دارویی نیستند و استفاده از آنها به جای مراجعه، فقط تشخیص را به تعویق میاندازد.
نشانههای هشدار — همین امروز به پزشک مراجعه کنید
- فرسایش، ترشح، بوی شدید یا رنگ سبز در فضای بین انگشتی: امروز؛ عفونت باکتریایی.
- قرمزی گرم و گسترش یابنده در پا یا ساق: امروز؛ سلولیت.
- قارچ پا در فرد دیابتی یا تحت سرکوب ایمنی: ارجاع الزامی، نه اختیاری.
- قارچ پای شدید، گسترده یا مقاوم در فرد بدون تشخیص شناخته شده: پیشنهاد بررسی قند خون.
- ضایعهای که با درمان ضدقارچ درست و کامل پاسخ نداده است: بازبینی تشخیص؛ ممکن است اصلاً قارچ نباشد.
- استفاده طولانی از کورتون موضعی روی ضایعه: احتمال قارچ پنهان شده؛ ارجاع.
- ضایعه تک ناخنی یا تک ضایعهای مقاوم که با تشخیص قارچ ماهها درمان شده: بازبینی تشخیص و در نظر گرفتن نمونهبرداری از نظر بدخیمی.
- سابقه سلولیت مکرر همراه با قارچ درمان نشده: ارجاع برای درمان قطعی.
تشخیص افتراقی — با چه چیزی اشتباه میشود
- اگزمای مزمن و درماتیت تماسی: اغلب قرینه، خارش غالب، سابقه تماس یا آتوپی، و معمولاً بدون درگیری ناخن.
- پسوریازیس کف پا: پلاک با مرز مشخص و پوسته چسبنده، اغلب قرینه و همراه با تغییرات ناخن و ضایعات در سایر نقاط بدن.
- خشکی ساده: قرینه، بدون خارش شدید، بدون درگیری لای انگشتان و پاسخ دهنده به مرطوب کننده.
- اگزمای دیس هیدروتیک: تاولهای ریز عمیق و بسیار خارش دار، اغلب دو طرفه؛ با شکل تاولی قارچ اشتباه میشود.
- اریتراسما: عفونت باکتریایی فضای بین انگشتی با لکههای قهوهای مایل به قرمز و پوستهریزی ظریف؛ با نور وود درخشش مرجانی نشان میدهد.
- کاندیدا: قرمزی براق با حاشیه سفید و ضایعات ماهوارهای.
- کراتودرمای ارثی و اکتسابی: منتشر و قرینه، از کودکی یا با شروع بدون توضیح در بزرگسالی.
- درماتیت کف پای نوجوانان: پوست براق و شیشهای در نواحی باربر کودک، با معاف بودن فضاهای بین انگشتی.
- سفلیس ثانویه و سایر بیماریهای سیستمیک با درگیری کف پا: نادر، اما در تصویر غیرمعمول و مقاوم باید به آن فکر شود.
ارجاع — به چه کسی و چرا
تشخیص قطعی قارچ پا با آزمایش انجام میشود و تجویز دارو با پزشک است؛ متخصص پوست یا پزشک عمومی. نمونه باید پیش از شروع درمان گرفته شود، چون درمان شروع شده نتیجه را منفی میکند. درمان موضعی در الگوی بین انگشتی و ضایعات محدود معمولاً کافی است و باید یک تا دو هفته پس از برطرف شدن ظاهری ادامه یابد؛ در الگوی موکاسنی و در درگیری ناخن، اغلب داروی خوراکی لازم میشود که تداخل دارویی و ملاحظات کبدی دارد و کاملاً نسخهای است. وجود عفونت باکتریایی همراه، آنتی بیوتیک میخواهد و ارجاع فوری دارد. در دیابت و در سرکوب ایمنی، ارجاع الزامی است و درمان قارچ بخشی از پیشگیری از زخم و سلولیت است. پودولوژیست تشخیص نمیگذارد و دارو تجویز نمیکند؛ نقش او شناسایی، آمادهسازی پوست برای نفوذ بهتر دارو در هماهنگی با پزشک، کنترل رطوبت، برنامه ضدعفونی کفش، مراقبت از ناخنها و کنترل آلودگی است.
مراقبت خانگی
- درمان تجویزشده را تا پایان دوره ادامه دهید و یک تا دو هفته پس از برطرف شدن علائم هم ادامه دهید؛ قطع زودهنگام، شایع ترین علت عود است.
- پس از هر شست وشو، لای همه انگشتان را کاملاً خشک کنید.
- مرطوب کننده لای انگشتان نگذارید.
- جوراب را روزانه عوض کنید و در بالاترین دمای مجاز بشویید.
- کفشها را بچرخانید و به هر جفت یک روز فرصت خشک شدن بدهید؛ کفش را هم در برنامه ضدعفونی قرار دهید.
- در حمام مشترک، استخر و رختکن، پای برهنه راه نروید.
- حوله پا را جدا کنید و با کسی به اشتراک نگذارید.
- ناخنهای درگیر را رها نکنید؛ ناخن آلوده پوست را دوباره آلوده میکند.
- کورتون موضعی را بدون تجویز روی پا نزنید؛ علائم را میخواباند و عفونت را پنهان میکند.
- اگر دیابت دارید، قارچ پا را جدی بگیرید؛ در این پا، ترک ناشی از آن مسیر عفونت است.
پیشگیری
- خشک نگه داشتن کامل پا و به ویژه فضاهای بین انگشتی.
- کنترل تعریق پا.
- چرخش کفش و اجازه خشک شدن کامل.
- جوراب مناسب و تعویض روزانه.
- پرهیز از پای برهنه در فضاهای عمومی مرطوب.
- حوله و وسایل شخصی جداگانه.
- درمان کامل ناخنهای درگیر برای قطع مخزن عفونت.
- بررسی و درمان سایر اعضای خانواده در عود خانوادگی.
- برنامه نگهدارنده و بازرسی دورهای در افراد با سابقه عود، به ویژه در دیابت و لنف ادم.
این بخش برای اعضا نوشته شده و شامل 5 قسمت است: غربالگری در جلسه، کار در جلسه و کنترل آلودگی، برنامه قطع چرخه بازآلودگی، بیمار دیابتی یا تحت درمان ضدانعقاد، نقطه توقف.
برای دانشآموختگان دوره رایگان است.پرسشهای پرتکرار
قارچ پا چه علائمی دارد؟
بستگی به الگو دارد. شایع ترین شکل، سفیدی و ترک و خارش لای انگشتان است، به ویژه فضای چهارم. شکل موکاسنی، پوستهریزی خشک و آردی روی کف و لبه هاست که اغلب با خشکی ساده اشتباه میشود و ممکن است خارش نداشته باشد. شکل سوم، تاولهای ملتهب در قوس پاست. عدم تقارن و درگیری ناخنها، تشخیص را تقویت میکنند.
قارچ پا با خشکی ساده چه فرقی دارد؟
خشکی ساده معمولاً قرینه است، خارش شدید ندارد، لای انگشتان را درگیر نمیکند و به مرطوب کننده پاسخ میدهد. قارچ اغلب نامتقارن است، لای انگشتان را میگیرد، با درگیری ناخن همراه است و به مرطوب کننده پاسخ نمیدهد. اما تفکیک قطعی با ظاهر ممکن نیست؛ آزمایش لازم است.
قارچ پا چقدر طول میکشد خوب شود؟
در الگوی بین انگشتی با درمان موضعی درست، معمولاً چند هفته. در الگوی موکاسنی، بیشتر و اغلب نیازمند داروی خوراکی. نکته کلیدی این است که درمان باید یک تا دو هفته پس از برطرف شدن ظاهری علائم ادامه یابد. اگر ناخن هم درگیر باشد، دوره بسیار طولانی تر است و بدون درمان ناخن، پوست دوباره آلوده میشود.
قارچ پام مدام برمی گردد، چرا؟
شایع ترین دلایل: درمان زودتر از موعد قطع شده؛ ناخن درگیر درمان نشده و مخزن عفونت باقی مانده؛ کفش آلوده مانده و ضدعفونی نشده؛ رطوبت کنترل نشده؛ یا منبع خانگی درمان نشده است. گاهی هم اصلاً قارچ نبوده و تشخیص باید بازبینی شود. کفش، ناخن و رطوبت، سه ضلع عود هستند.
سرکه و جوش شیرین قارچ پا را درمان میکند؟
شواهد بالینی قابل اتکایی برای این روشها وجود ندارد و برخی از آنها، به ویژه خیساندن طولانی، پوست را ماسره و شکننده میکنند و در پای دیابتی خطرناک اند. درباره اسانس درخت چای مطالعاتی هست با نتایج ناهمگون، و خود آن یک حساسیت زای تماسی شناخته شده است. اینها جایگزین درمان دارویی نیستند.
قارچ پا مسری است؟
بله. از راه تماس مستقیم و از راه سطوح مرطوب مشترک منتقل میشود: کف حمام، استخر، رختکن، فرش نمازخانه و حوله مشترک. هاگ قارچ ماهها در آستر کفش زنده میماند. به همین دلیل، درمان بدون ضدعفونی کفش و بدون بررسی سایر اعضای خانواده، اغلب به عود ختم میشود.
- تاریخ انتشار
- آخرین بهروزرسانی
- آخرین بازنگری
- — مهشید حسینی
منابع
- Sahoo AK, Mahajan R. Management of tinea corporis, tinea cruris, and tinea pedis: A comprehensive review. Indian Dermatol Online J. 2016;7(2):77-86.
- Crawford F, Hollis S. Topical treatments for fungal infections of the skin and nails of the foot. Cochrane Database Syst Rev. 2007;(3):CD001434.
- Ilkit M, Durdu M. Tinea pedis: the etiology and global epidemiology of a common fungal infection. Crit Rev Microbiol. 2015;41(3):374-388.
- Roujeau JC, Sigurgeirsson B, Korting HC, Kerl H, Paul C. Chronic dermatomycoses of the foot as risk factors for acute bacterial cellulitis of the leg. Dermatology. 2004;209(4):301-307.
- Bristow IR, Spruce MC. Fungal foot infection, cellulitis and diabetes: a review. Diabet Med. 2009;26(5):548-551.
- Satchell AC, Saurajen A, Bell C, Barnetson RS. Treatment of interdigital tinea pedis with 25% and 50% tea tree oil solution: a randomized, placebo-controlled, blinded study. Australas J Dermatol. 2002;43(3):175-178.
- Ive FA, Marks R. Tinea incognito. Br Med J. 1968;3(5611):149-152.