قارچ پا میتواند با خارش، پوستهریزی، ترک یا سفیدشدن پوست میان انگشتان ظاهر شود، اما اگزما و تحریک پوستی نیز ممکن است شبیه آن باشند. درمان مناسب به الگوی درگیری و شرایط فرد بستگی دارد؛ موارد گسترده، مقاوم یا پرخطر باید توسط پزشک بررسی شوند.
نشانههای هشدار؛ مراجعه پزشکی را به تعویق نیندازید
- فرسایش، ترشح، بوی شدید یا رنگ سبز در فضای بینانگشتی: امروز؛ عفونت باکتریایی.
- قرمزی گرم و گسترشیابنده در پا یا ساق: امروز؛ سلولیت.
- قارچ پا در فرد دیابتی یا تحت سرکوب ایمنی: ارجاع الزامی، نه اختیاری.
- قارچ پای شدید، گسترده یا مقاوم در فرد بدون تشخیص شناختهشده: پیشنهاد بررسی قند خون.
- ضایعهای که با درمان ضدقارچ درست و کامل پاسخ نداده است: بازبینی تشخیص؛ ممکن است اصلا قارچ نباشد.
- استفاده طولانی از کورتون موضعی روی ضایعه: احتمال قارچ پنهان شده؛ ارجاع.
- ضایعه تک ناخنی یا تک ضایعهای مقاوم که با تشخیص قارچ ماهها درمان شده: بازبینی تشخیص و در نظر گرفتن نمونهبرداری از نظر بدخیمی.
- سابقه سلولیت مکرر همراه با قارچ درمان نشده: ارجاع برای درمان قطعی.
سه الگو که یک بیماریاند
| الگوی بینانگشتی | شایعترین شکل. پوست سفید و ماسره، پوستهریزی و ترک، معمولاً در فضای چهارم که باریکترین و بستهترین فضاست. خارش و بو شایعاند. همین الگو، شناختهشدهترین در ورودی سلولیت ساق است. |
|---|---|
| الگوی موکاسنی | پوستهریزی خشک، ظریف و آردی روی کف پا و لبهها، به شکلی که مانند یک کفش موکاسن پا را در بر میگیرد. خارش میتواند کم یا غایب باشد. این الگو سالها با تشخیص خشکی ساده یا زبری پوست رها میشود و اغلب همراه با درگیری ناخنهاست. یک نشانه کمککننده: در بسیاری از موارد نامتقارن است یا یک پا واضحتر درگیر است. |
| الگوی تاولی و التهابی | تاولها یا برجستگیهای ملتهب، اغلب در قوس و در سطح داخلی پا؛ دردناک و اغلب یکطرفه. با اگزمای دیس هیدروتیک به سادگی اشتباه میشود. |
| شکل زخمی و پیچیده | وقتی عفونت باکتریایی به تصویر اضافه میشود: فرسایش، ترشح، بوی شدید و درد. در دیابت و در سرکوب ایمنی شایعتر و ارجاع فوری دارد. |
| سندرم دو پا و یک دست | الگویی که در آن هر دو پا و فقط یک دست درگیر میشوند، معمولاً دستی که بیمار با آن پای خود را میخارانده است. تصویر شاخصی است و به تشخیص کمک میکند. |
چرا تشخیص با ظاهر کافی نیست
این نکته را باید صریح گفت: بخش قابل توجهی از پاهایی که بالینی قارچ تشخیص داده میشوند، در آزمایش قارچ ندارند. اگزمای مزمن، پسوریازیس، درماتیت تماسی، خشکی ساده، کراتودرما و اریتراسما همگی میتوانند شبیه قارچ پا باشند. عکس آن هم درست است: قارچ پا مکررا بهعنوان خشکی ساده یا اگزما درمان میشود. دو پیامد جدی دارد. اول، اگر یک اگزما با فرض قارچ درمان شود، بیمار ماهها وقت از دست میدهد. دوم، و خطرناکتر: اگر یک قارچ با کورتون موضعی درمان شود، تصویر بالینی تغییر میکند، التهاب میخوابد و عفونت به آرامی گسترش مییابد؛ به این وضعیت قارچ پنهان شده میگویند و تشخیص بعدی آن را بسیار سختتر میکند. به همین دلیل، پیش از شروع درمان طولانی و به ویژه پیش از تجویز داروی خوراکی، آزمایش لازم است.
آزمایش چگونه انجام میشود
- نمونهبرداری از پوستههای حاشیه فعال ضایعه، با تراشیدن ملایم.
- بررسی مستقیم با محلول هیدروکسید پتاسیم زیر میکروسکوپ: سریع و ارزان، اما نتیجه منفی، بیماری را رد نمیکند.
- کشت قارچ: کندتر است و چند هفته طول میکشد، اما گونه را مشخص میکند.
- روشهای مولکولی، در جایی که در دسترس باشند، حساسیت بالاتری دارند.
- نکته مهم: نمونه باید پیش از شروع داروی ضدقارچ گرفته شود؛ درمان شروع شده، نتیجه آزمایش را منفی میکند.
- اگر ناخن هم درگیر است، ممکن است پزشک بررسی جداگانه ناخن را لازم بداند؛ ناخن درگیر میتواند احتمال بازگشت عفونت پوست را بیشتر کند.
- همه اینها اقدامات پزشکی هستند و در آزمایشگاه یا مطب پزشک انجام میشوند.
درمان: تصمیم پزشک
درمان قارچ پا به محل، گستره، شدت و شرایط فرد بستگی دارد. پزشک ممکن است برای درگیری محدود درمان موضعی و برای بعضی موارد گسترده یا مقاوم درمان دیگری انتخاب کند. نوع دارو و مدت مصرف میان فرآوردهها متفاوت است و باید مطابق نسخه یا راهنمای همان محصول باشد. دیابت، نقص ایمنی، عفونت باکتریایی، درگیری گسترده یا پاسخندادن به درمان، نیاز به ارزیابی پزشکی دارند.
چرا قارچ پا برمیگردد
- درمان زودتر از موعد قطع شده است. علائم پیش از پاک شدن عفونت برطرف میشوند.
- ناخن درگیر درمان نشده است. ناخن آلوده یک مخزن دائمی است و پوست را دوباره آلوده میکند؛ این شایعترین علت عود مقاوم است.
- کفش آلوده مانده است. هاگ قارچ ماهها در آستر کفش زنده میماند.
- جوراب در دمای پایین شسته شده است. شستوشو در دمای بالا یا استفاده از افزودنیهای ضدعفونیکننده مؤثرتر است.
- رطوبت کنترل نشده است.
- منبع خانگی درمان نشده؛ اعضای خانواده، حمام مشترک و فرش نمازخانه یا رختکن.
- الگوی موکاسنی با درمان موضعی کوتاه مدت درمان شده که برای آن ناکافی است.
- درمان با کورتون موضعی، که علائم را میخواباند و عفونت را باقی میگذارد.
نقش پودولوژیست
پودولوژیست قارچ پا را تشخیص نمیدهد و برای آن دارو تجویز نمیکند. اما نقش او در این پرونده واقعی است و در چند نقطه قرار دارد. اول، شناسایی: او پوست و همه فضاهای بینانگشتی و همه بیست ناخن را میبیند و اغلب نخستین کسی است که الگوی موکاسنی را از خشکی ساده تفکیک میکند و مراجع را برای آزمایش میفرستد. دوم، آمادهسازی: در الگوی موکاسنی، کاهش کنترلشده ضخامت لایه شاخی، نفوذ داروی موضعی را بهتر میکند و این یک همکاری واقعی با درمان پزشک است. سوم، قطع چرخه بازآلودگی: کنترل رطوبت، آموزش خشک کردن، انتخاب جوراب و کفش، برنامه ضدعفونی کفش، و پیرایش و کاهش ناخنهای درگیر در هماهنگی با پزشک. چهارم، کنترل آلودگی در خود مرکز: استریلیزاسیون اتوکلاو، ابزار یکبارمصرف، مکش و پاکسازی سطوح، تا مرکز خودش ناقل نشود. پودولوژیست همچنین مراجع را برای رد کردن دیابت زمینهای در قارچ مقاوم یا شدید، به پزشک ارجاع میدهد.
درباره درمانهای خانگی
سرکه، جوش شیرین، سیر، نمک و خیساندنهای گوناگون در فضای عمومی زیاد توصیه میشوند. آنچه میدانیم این است: شواهد بالینی قابل اتکا برای درمان قارچ پا با این روشها وجود ندارد و برخی از آنها، به ویژه خیساندنهای طولانی و محلولهای اسیدی، پوست را ماسره و شکننده میکنند و در پای دیابتی خطرناکاند. درباره اسانس درخت چای مطالعاتی انجام شده و اثر متوسطی در برخی از آنها گزارش شده است، اما نتایج ناهمگوناند، غلظتهای مؤثر در مطالعات با فرآوردههای بازاری یکی نیستند، و این ماده خودش یکی از حساسیت زاهای تماسی شناخته شده است، به ویژه وقتی اکسید شده باشد. جمعبندی صادقانه: اینها جایگزین درمان دارویی نیستند و استفاده از آنها به جای مراجعه، فقط تشخیص را به تعویق میاندازد.
موارد مشابه؛ چه چیزهایی ممکن است با آن اشتباه شوند؟
- اگزمای مزمن و درماتیت تماسی: اغلب قرینه، خارش غالب، سابقه تماس یا آتوپی، و معمولاً بدون درگیری ناخن.
- پسوریازیس کف پا: پلاک با مرز مشخص و پوسته چسبنده، اغلب قرینه و همراه با تغییرات ناخن و ضایعات در سایر نقاط بدن.
- خشکی ساده: قرینه، بدون خارش شدید، بدون درگیری لای انگشتان و پاسخ دهنده به مرطوبکننده.
- اگزمای دیس هیدروتیک: تاولهای ریز عمیق و بسیار خارش دار، اغلب دوطرفه؛ با شکل تاولی قارچ اشتباه میشود.
- اریتراسما: عفونت باکتریایی فضای بینانگشتی با لکههای قهوهای مایل به قرمز و پوستهریزی ظریف؛ با نور وود درخشش مرجانی نشان میدهد.
- کاندیدا: قرمزی براق با حاشیه سفید و ضایعات ماهوارهای.
- کراتودرمای ارثی و اکتسابی: منتشر و قرینه، از کودکی یا با شروع بدون توضیح در بزرگسالی.
- درماتیت کف پای نوجوانان: پوست براق و شیشهای در نواحی باربر کودک، با معاف بودن فضاهای بینانگشتی.
- سفلیس ثانویه و سایر بیماریهای سیستمیک با درگیری کف پا: نادر، اما در تصویر غیرمعمول و مقاوم باید به آن فکر شود.
چه زمانی و به چه پزشکی مراجعه کنیم؟
تشخیص قطعی قارچ پا با آزمایش انجام میشود و تجویز دارو با پزشک است؛ متخصص پوست یا پزشک عمومی. نمونه باید پیش از شروع درمان گرفته شود، چون درمان شروع شده نتیجه را منفی میکند. درمان موضعی در الگوی بینانگشتی و ضایعات محدود معمولاً کافی است و باید یک تا دو هفته پس از برطرف شدن ظاهری ادامه یابد؛ در الگوی موکاسنی و در درگیری ناخن، اغلب داروی خوراکی لازم میشود که تداخل دارویی و ملاحظات کبدی دارد و کاملاً نسخهای است. وجود عفونت باکتریایی همراه، آنتیبیوتیک میخواهد و ارجاع فوری دارد. در دیابت و در سرکوب ایمنی، ارجاع الزامی است و درمان قارچ بخشی از پیشگیری از زخم و سلولیت است. پودولوژیست تشخیص نمیگذارد و دارو تجویز نمیکند؛ نقش او شناسایی، آمادهسازی پوست برای نفوذ بهتر دارو در هماهنگی با پزشک، کنترل رطوبت، برنامه ضدعفونی کفش، مراقبت از ناخنها و کنترل آلودگی است.
مراقبت خانگی
- درمان تجویزشده را دقیقاً تا مدت تعیینشده توسط پزشک یا راهنمای فرآورده ادامه دهید و خودسرانه قطع یا طولانی نکنید.
- پس از هر شستوشو، لای همه انگشتان را کاملاً خشک کنید.
- مرطوبکننده لای انگشتان نگذارید.
- جوراب را روزانه عوض کنید و در بالاترین دمای مجاز بشویید.
- کفشها را بچرخانید و فرصت خشکشدن بدهید؛ برای ضدعفونی، فقط از روش سازگار با جنس کفش و دستور فرآورده استفاده کنید.
- در حمام مشترک، استخر و رختکن، پای برهنه راه نروید.
- حوله پا را جدا کنید و با کسی به اشتراک نگذارید.
- ناخنهای درگیر را رها نکنید؛ ناخن آلوده پوست را دوباره آلوده میکند.
- کورتون موضعی را بدون تجویز روی پا نزنید؛ علائم را میخواباند و عفونت را پنهان میکند.
- اگر دیابت دارید، قارچ پا را جدی بگیرید؛ در این پا، ترک ناشی از آن مسیر عفونت است.
پیشگیری
- خشک نگه داشتن کامل پا و به ویژه فضاهای بینانگشتی.
- کنترل تعریق پا.
- چرخش کفش و اجازه خشک شدن کامل.
- جوراب مناسب و تعویض روزانه.
- پرهیز از پای برهنه در فضاهای عمومی مرطوب.
- حوله و وسایل شخصی جداگانه.
- درمان کامل ناخنهای درگیر برای قطع مخزن عفونت.
- بررسی و درمان سایر اعضای خانواده در عود خانوادگی.
- برنامه نگهدارنده و بازرسی دورهای در افراد با سابقه عود، به ویژه در دیابت و لنفادم.
این بخش برای اعضا نوشته شده و شامل 5 قسمت است: غربالگری در جلسه، کار در جلسه و کنترل آلودگی، برنامه قطع چرخه بازآلودگی، بیمار دیابتی یا تحت درمان ضدانعقاد، نقطه توقف.
دسترسی هنرجویان مطابق شرایط دوره فعال میشود.پرسشهای پرتکرار
قارچ پا چه علائمی دارد؟
بستگی به الگو دارد. شایعترین شکل، سفیدی و ترک و خارش لای انگشتان است، به ویژه فضای چهارم. شکل موکاسنی، پوستهریزی خشک و آردی روی کف و لبه هاست که اغلب با خشکی ساده اشتباه میشود و ممکن است خارش نداشته باشد. شکل سوم، تاولهای ملتهب در قوس پاست. عدم تقارن و درگیری ناخنها، تشخیص را تقویت میکنند.
قارچ پا با خشکی ساده چه فرقی دارد؟
خشکی ساده معمولاً قرینه است، خارش شدید ندارد، لای انگشتان را درگیر نمیکند و به مرطوبکننده پاسخ میدهد. قارچ اغلب نامتقارن است، لای انگشتان را میگیرد، با درگیری ناخن همراه است و به مرطوبکننده پاسخ نمیدهد. اما تفکیک قطعی با ظاهر ممکن نیست؛ آزمایش لازم است.
قارچ پا چقدر طول میکشد خوب شود؟
در الگوی بینانگشتی با درمان موضعی درست، معمولاً چند هفته. در الگوی موکاسنی، بیشتر و اغلب نیازمند داروی خوراکی. نکته کلیدی این است که درمان باید یک تا دو هفته پس از برطرف شدن ظاهری علائم ادامه یابد. اگر ناخن هم درگیر باشد، دوره بسیار طولانیتر است و بدون درمان ناخن، پوست دوباره آلوده میشود.
قارچ پام مدام برمیگردد، چرا؟
شایعترین دلایل: درمان زودتر از موعد قطع شده؛ ناخن درگیر درمان نشده و مخزن عفونت باقی مانده؛ کفش آلوده مانده و ضدعفونی نشده؛ رطوبت کنترل نشده؛ یا منبع خانگی درمان نشده است. گاهی هم اصلا قارچ نبوده و تشخیص باید بازبینی شود. کفش، ناخن و رطوبت، سه ضلع عود هستند.
سرکه و جوش شیرین قارچ پا را درمان میکند؟
شواهد بالینی قابل اتکایی برای این روشها وجود ندارد و برخی از آنها، به ویژه خیساندن طولانی، پوست را ماسره و شکننده میکنند و در پای دیابتی خطرناکاند. درباره اسانس درخت چای مطالعاتی هست با نتایج ناهمگون، و خود آن یک حساسیت زای تماسی شناخته شده است. اینها جایگزین درمان دارویی نیستند.
قارچ پا مسری است؟
بله. از راه تماس مستقیم و از راه سطوح مرطوب مشترک منتقل میشود: کف حمام، استخر، رختکن، فرش نمازخانه و حوله مشترک. هاگ قارچ ماهها در آستر کفش زنده میماند. به همین دلیل، درمان بدون ضدعفونی کفش و بدون بررسی سایر اعضای خانواده، اغلب به عود ختم میشود.
منابع
- Sahoo AK, Mahajan R. Management of tinea corporis, tinea cruris, and tinea pedis: A comprehensive review. Indian Dermatol Online J. 2016;7(2):77-86.
- Crawford F, Hollis S. Topical treatments for fungal infections of the skin and nails of the foot. Cochrane Database Syst Rev. 2007;(3):CD001434.
- Ilkit M, Durdu M. Tinea pedis: the etiology and global epidemiology of a common fungal infection. Crit Rev Microbiol. 2015;41(3):374-388.
- Roujeau JC, Sigurgeirsson B, Korting HC, Kerl H, Paul C. Chronic dermatomycoses of the foot as risk factors for acute bacterial cellulitis of the leg. Dermatology. 2004;209(4):301-307.
- Bristow IR, Spruce MC. Fungal foot infection, cellulitis and diabetes: a review. Diabet Med. 2009;26(5):548-551.
- Satchell AC, Saurajen A, Bell C, Barnetson RS. Treatment of interdigital tinea pedis with 25% and 50% tea tree oil solution: a randomized, placebo-controlled, blinded study. Australas J Dermatol. 2002;43(3):175-178.
- Ive FA, Marks R. Tinea incognito. Br Med J. 1968;3(5611):149-152.