پسوریازیس میتواند پوست کف پا و ناخنها را درگیر کند و با پوستهریزی، ضخیمشدن، ترک، فرورفتگیهای ریز ناخن یا جداشدن آن همراه باشد. این تغییرات گاهی شبیه قارچاند و ممکن است همزمان نیز رخ دهند. تشخیص و درمان بیماری بر عهده متخصص پوست است.
نشانههای هشدار؛ مراجعه پزشکی را به تعویق نیندازید
- تورم کل یک انگشت پا به شکل سوسیسی، که نشانه آرتریت پسوریاتیک است.
- درد و خشکی صبحگاهی مفاصل بیش از سی دقیقه.
- ضایعه پوسچولار گسترده همراه با تب یا احساس بیماری عمومی.
- قرمزی گسترشیابنده، ترشح چرکی یا درد ضرباندار روی یک پلاک؛ عفونت ثانویه.
- ناخن دیستروفیک تک انگشتی که به هیچ درمانی پاسخ نداده است؛ بدخیمی باید رد شود.
- تشدید ناگهانی و گسترده پس از شروع یک داروی جدید.
- بیمار تحت درمان بیولوژیک با هر نشانه عفونت.
- ترک عمیق و خونریزیدهنده کف پا در فرد دیابتی.
پسوریازیس چیست
پسوریازیس یک بیماری التهابی مزمن با پایه ایمنی است، نه یک عفونت و نه یک بیماری واگیردار. در پوست سالم، سلولهای لایه بیرونی حدود چهار هفته طول میکشد تا ساخته شوند و به سطح برسند. در پسوریازیس این چرخه به چند روز کوتاه میشود؛ سلولها فرصت بلوغ کامل پیدا نمیکنند و روی هم انباشته میشوند. حاصل، پلاک ضخیم قرمز با پوسته نقرهای است. همین سازوکار در ماتریکس و بستر ناخن هم رخ میدهد و تصویر ناخن پسوریاتیک را میسازد. بیماری دورهای است: تشدید و آرامش دارد و عوامل مشخصی مانند استرس، عفونت، برخی داروها و آسیب پوستی آن را شعله ور میکنند.
چهره پسوریازیس روی پا
- پلاکهای قرمز با پوسته نقرهای روی پشت پا، قوزک و ساق؛ برداشتن پوسته نقطههای ریز خونریزی میسازد (علامت آسپیتز).
- پسوریازیس کف پایی: پوست ضخیم، خشک، پوستهدار و ترکخورده که به آسانی با هایپرکراتوز مکانیکی اشتباه میشود.
- پسوریازیس پوسچولار کف پا و کف دست: جوشهای چرکی استریل روی زمینه قرمز، بسیار دردناک، بدون آنکه عفونت باشد.
- درگیری ناخن، که در نیمی از بیماران پسوریازیس دیده میشود و در پسوریازیس مفصلی شایعتر است.
- درگیری مفاصل انگشتان پا در آرتریت پسوریاتیک، با تورم کل انگشت (انگشت سوسیسی).
ناخن پسوریاتیک: نشانهها
| فرورفتگیهای ریز (Pitting) | گودیهای سوزنی روی سطح صفحه، حاصل درگیری ماتریکس پروگزیمال. مشخصترین نشانه و نسبتا اختصاصی. |
|---|---|
| لکه روغنی (Oil drop) | لکه زرد نارنجی زیر صفحه که مانند قطره روغن دیده میشود. نشانه درگیری بستر ناخن و بسیار به نفع پسوریازیس. |
| جدا شدن از بستر (Onycholysis) | بلند شدن صفحه از لبه آزاد، اغلب با یک حاشیه قرمز نارنجی در مرز جداشدگی. |
| هایپرکراتوز زیرناخنی | انباشت شاخی زیر صفحه که ناخن را بالا میبرد؛ همان تصویری که در قارچ هم دیده میشود. |
| خونریزی خطی (Splinter) | خطهای باریک قرمز تا قهوهای در امتداد محور ناخن، حاصل پارگی مویرگهای بستر. |
| خط بو و خرد شدن صفحه | در درگیری شدید ماتریکس، صفحه ناهموار، خرد و در موارد پیشرفته کاملاً دیستروفیک میشود. |
پدیده کوبنر: چرا تکنیک کار در مرکز فرق میکند
پدیده کوبنر یعنی ضایعه پسوریازیس در محل آسیب پوستی تازه ظاهر میشود. یک خراش، یک برش، فشار زیاد یک ابزار، حتی سوهانکشیدن محکم میتواند در فرد مستعد یک پلاک تازه بسازد، درست در همان جا. این نکته کل رویکرد مراقبت پودولوژی را در این بیماران تغییر میدهد: کار باید ملایم، بدون کشش پوست، بدون برداشتن کوتیکول و بدون هیچ برش یا خراش باشد. برداشتن تهاجمی هایپرکراتوز زیرناخنی میتواند بیماری را تشدید کند، نه بهبود. کمتر کار کردن، در این پرونده، بهتر کار کردن است.
آنچه در مرکز انجام میشود
- کاهش ملایم ضخامت ناخن برای کم کردن فشار کفش و درد، بدون رساندن ابزار به بستر.
- پیرایش محافظهکارانه هایپرکراتوز کف پا تا حدی که ترک و درد کم شود، نه بیشتر.
- کوتاه کردن صاف و ملایم ناخنها بدون کار در شیارهای کناری.
- مرطوبکنندگی هدفمند، که در پسوریازیس کف پایی بخش اصلی مراقبت روزمره است.
- توصیه کفش و جوراب برای کاهش اصطکاک و فشار روی پلاکها.
- بازرسی و ثبت وضعیت ناخنها در هر جلسه و ارجاع در صورت تغییر ناگهانی.
درمان با پزشک است
درمان پسوریازیس در حوزه متخصص پوست است و امروز گزینههای مؤثری دارد: کورتیکواستروئید موضعی، آنالوگهای ویتأمین D، کراتولیتیکها با نسخه، نوردرمانی و در موارد متوسط تا شدید داروهای سیستمیک و بیولوژیک. درگیری ناخن بهطور خاص سخت درمان میشود، چون دارو باید به ماتریکس برسد؛ گاهی تزریق موضعی انجام میشود و پاسخ ماهها طول میکشد. اگر مفاصل درگیر باشند، ارجاع به روماتولوژی هم لازم است: آرتریت پسوریاتیک درمان نشده میتواند به تخریب دائمی مفصل بینجامد و درمان زودهنگام آن را کند میکند.
پسوریازیس، یک بیماری فقط پوستی نیست
پسوریازیس با التهاب سیستمیک همراه است و با چند بیماری دیگر ارتباط دارد: آرتریت پسوریاتیک، سندرم متابولیک، دیابت نوع دو، بیماری قلبی عروقی، بیماری التهابی روده و افسردگی. این یعنی بیمار پسوریازیس باید تحت پیگیری عمومی هم باشد، نه فقط درمان پوستی. برای پودولوژیست دو پیامد دارد: احتمال همزمانی دیابت بالاتر است و باید در نظر گرفته شود؛ و درگیری روانی این بیماری واقعی است، به ویژه وقتی ضایعهها در معرض دید باشند.
موارد مشابه؛ چه چیزهایی ممکن است با آن اشتباه شوند؟
- قارچ ناخن: تفکیک با نگاه ممکن نیست و همزمانی شایع است؛ آزمایش میکولوژی لازم است. لکه روغنی و فرورفتگیهای ریز به نفع پسوریازیساند.
- لیکن پلان ناخن: نازک شدن صفحه، شیارهای طولی و در موارد پیشرفته تشکیل تریژیوم؛ سیر آن سریعتر و تخریب آن دائمیتر است.
- اگزما و درماتیت تماسی: خارش برجستهتر، مرز کمتر مشخص، و ارتباط با تماس یا مواد جدید.
- هایپرکراتوز مکانیکی کف پا: محدود به نقاط فشار و متناسب با الگوی بار؛ پسوریازیس کف پایی مرز مشخصتر و پوسته نقرهای دارد.
- تینهآ پدیس نوع موکاسینی: یکطرفه شروع میشود، لبه فعال دارد و در آزمایش مثبت است.
- کراتودرمای ارثی کف پا و کف دست: از کودکی وجود دارد و سابقه خانوادگی روشن دارد.
- سندرم رایتر و کراتودرمای بلنوراژیکا: ضایعه مشابه در زمینه آرتریت واکنشی.
چه زمانی و به چه پزشکی مراجعه کنیم؟
تشخیص و درمان پسوریازیس با متخصص پوست است. در نخستین مراجعهای که تصویر مشکوک به پسوریازیس دیده میشود، ارجاع نوشته میشود؛ به ویژه اگر تشخیص هرگز بهصورت رسمی گذاشته نشده باشد، چون بسیاری از بیماران سالها با تشخیص قارچ درمان شدهاند. اگر مفاصل درگیرند، ارجاع همزمان به روماتولوژی لازم است و فوریت دارد: آرتریت پسوریاتیک درمان نشده تخریب دائمی مفصل میسازد و درمان زودهنگام آن را کند میکند. پیش از هر درمان طولانی ضدقارچ، آزمایش میکولوژی توسط پزشک لازم است. نقش پودولوژیست در این پرونده، مراقبت مکانیکی ملایم، آمادهسازی ناخن برای اثر داروی موضعی، و ثبت و پیگیری تغییرات است.
مراقبت خانگی
- مرطوبکننده غلیظ، روزی دو بار، به ویژه بلافاصله پس از حمام روی پوست نمناک.
- حمام کوتاه و ولرم؛ آب داغ و طولانی، پوست را خشکتر و ضایعه را بدتر میکند.
- صابون ملایم و بدون عطر؛ پاککنندههای قوی، سد پوستی را از بین میبرند.
- جوراب نخی و کفش راحت با جعبه انگشتان پهن، برای کم کردن اصطکاک روی پلاکها.
- ناخنها را کوتاه و صاف نگه دارید تا فشار کفش کمتر شود و جداشدگی پیشرفت نکند.
- پوستهها را نکنید و پلاکها را نخراشید؛ هر آسیب میتواند ضایعه تازه بسازد.
- داروی تجویزشده را حتی پس از بهتر شدن، طبق دستور پزشک ادامه دهید؛ قطع زودهنگام، بازگشت زودهنگام است.
پیشگیری
- پسوریازیس زمینه ژنتیکی دارد و پیشگیری از خود بیماری ممکن نیست؛ آنچه ممکن است، کم کردن دفعات شعله ور شدن است.
- پرهیز از آسیب مکانیکی پوست: کفش تنگ، سوهانکشیدن محکم، برداشتن کوتیکول.
- مدیریت استرس، که یکی از شناختهشدهترین محرکهای شعله ور شدن است.
- ترک سیگار و کم کردن الکل، که هر دو با شدت بیماری ارتباط دارند.
- کنترل وزن و غربالگری دورهای قند و چربی خون، به دلیل ارتباط با سندرم متابولیک.
- درمان به موقع عفونتهای گلو، که میتوانند شعله ور شدن ایجاد کنند.
این بخش برای اعضا نوشته شده و شامل 5 قسمت است: ارزیابی پیش از کار، پروتکل کار ملایم، همراهی با درمان پزشک، ممنوعیتها، نقطه توقف.
دسترسی هنرجویان مطابق شرایط دوره فعال میشود.پرسشهای پرتکرار
ناخن من سوراخسوراخ است. یعنی پسوریازیس دارم؟
فرورفتگیهای ریز سوزنی روی صفحه ناخن یکی از مشخصترین نشانههای پسوریازیس ناخن است، اما به تنهایی تشخیص نمیگذارد؛ در اگزما و آلوپسی آره آتا هم دیده میشود. اگر همراه با آن لکه زرد نارنجی زیر ناخن، جدا شدن از لبه، یا پلاک پوستهدار روی آرنج و زانو دارید، احتمال بالاتر میرود. تشخیص با متخصص پوست است.
پسوریازیس ناخن مسری است؟
نه. پسوریازیس یک بیماری التهابی با پایه ایمنی است و به هیچ وجه از فردی به فرد دیگر منتقل نمیشود؛ نه با تماس، نه با استخر، نه با وسایل مشترک. این نکته را به این دلیل مینویسیم که بسیاری از بیماران به اشتباه از دیگران فاصله میگیرند یا از سوی دیگران طرد میشوند.
چند ماه قرص ضدقارچ خوردم و ناخنم بهتر نشد. چرا؟
دو احتمال مهم وجود دارد. یا تشخیص از ابتدا قارچ نبوده و ناخن پسوریاتیک است، یا هر دو با هم بودهاند و فقط قارچ درمان شده. حدود یک سوم بیماران پسوریازیس ناخن، همزمان قارچ هم دارند. اگر پیش از شروع دارو آزمایش انجام نشده، این را با پزشک در میان بگذارید؛ ادامه دادن دارو بدون بازبینی تشخیص، فایدهای ندارد.
پودولوژیست میتواند ناخن پسوریاتیک من را نازک کند؟
بله، و این کار مفید است: ناخن نازکتر، فشار کفش کمتری تحمل میکند و داروی موضعی بهتر نفوذ میکند. اما تکنیک باید ملایم باشد و ابزار نباید به بستر ملتهب برسد. در پسوریازیس هر آسیب مکانیکی میتواند ضایعه تازه بسازد؛ به همین دلیل در این پرونده کوتیکول برداشته نمیشود و شیارهای کناری کاوش نمیشوند.
چرا کف پایم ترک میخورد و کرم اثر نمیکند؟
در پسوریازیس کف پایی، ضخامت پوست حاصل التهاب است نه فقط خشکی، بنابراین مرطوبکننده به تنهایی کافی نیست. مرطوبکنندگی منظم لازم است و ترک را کم میکند، اما درمان اصلی، درمان ضدالتهابی است که پزشک تجویز میکند. پیرایش محافظهکارانه در مرکز هم فشار را کم و ترک را کم عمقتر میکند.
منابع
- Rigopoulos D, Baran R, Chiheb S, et al. Recommendations for the definition, evaluation, and treatment of nail psoriasis. Journal of the American Academy of Dermatology 2019;81(1):228-240.
- Schons KRR, Beber AAC, Beck MO, Monticielo OA. Nail involvement in adult patients with plaque-type psoriasis: prevalence and clinical features. Anais Brasileiros de Dermatologia 2015;90(3):314-319.
- Gupta AK, Lynde CW, Jain HC, et al. A higher prevalence of onychomycosis in psoriatics compared with non-psoriatics. British Journal of Dermatology 1997;136(5):786-789.
- National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Psoriasis: assessment and management (CG153).