لنفادم تورم مزمنی است که بر اثر اختلال در جریان لنف ایجاد میشود و ممکن است پوست را ضخیم و مستعد عفونت کند. برنامه درمان، از جمله فشردهسازی، باید زیر نظر تیم پزشکی یا درمانگر لنفادم تنظیم شود. مراقبت ملایم از پوست و ناخن به پیشگیری از خراش و عفونت کمک میکند.
نشانههای هشدار؛ مراجعه پزشکی را به تعویق نیندازید
- قرمزی گسترشیابنده، گرمی و درد: سلولیت، ارجاع همان روز.
- تب یا لرز در فرد با تورم مزمن اندام.
- تورم یکطرفه حاد و دردناک: احتمال ترومبوز ورید عمقی، فوریت پزشکی.
- نشت مایع لنفاوی از سطح پوست (لنفوره)، که دروازه مستقیم عفونت است.
- زخم باز روی اندام لنفادمی.
- درد هنگام راه رفتن یا در استراحت، که به بیماری شریانی همراه اشاره میکند.
- ندول یا توده تازه در اندام مزمن لنفادمی، که باید از نظر بدخیمی بررسی شود.
- بدتر شدن سریع تورم پس از دورهای ثبات.
لنفادم چیست
دستگاه لنفاوی شبکهای موازی با رگهای خونی است که مایع، پروتئین و سلولهای ایمنی را از فضای میان بافتی جمع میکند و به گردش خون بازمی گرداند. وقتی این شبکه آسیب ببیند یا از ابتدا ناقص باشد، مایع پروتئین دار در بافت باقی میماند. برخلاف ورمهای معمول، این مایع پروتئین دار است و همین، تفاوت را میسازد: پروتئین باقی مانده التهاب مزمن ایجاد میکند، التهاب مزمن بافت همبند میسازد، و به مرور تورم نرم اولیه به بافت سفت و ضخیم تبدیل میشود. به همین دلیل لنفادم درمان نشده با گذشت زمان سختتر درمان میشود، و درمان زودهنگام بسیار مؤثرتر است.
دو نوع
| اولیه | ناشی از نقص مادرزادی در شبکه لنفاوی. میتواند در بدو تولد، در نوجوانی یا در بزرگسالی خود را نشان دهد. اغلب یکطرفه شروع میشود و در پا شایعتر از دست است. |
|---|---|
| ثانویه | شایعتر. حاصل آسیب به شبکه لنفاوی: برداشتن غدد لنفاوی در جراحی سرطان، پرتودرمانی، عفونتهای مکرر، آسیب تروماتیک، چاقی شدید و در برخی مناطق جهان، عفونت انگلی فیلاریازیس. |
چگونه تشخیص داده میشود
- تورمی که ابتدا در طول روز بدتر و شب بهتر میشود، و با گذر ماهها دائمی میشود.
- علامت استمر: پوست پشت انگشت دوم پا را نمیتوان بین دو انگشت جمع کرد و بلند کرد. یافتهای ساده و بسیار به نفع لنفادم.
- درگیری انگشتان و پشت پا، که در ورمهای قلبی و وریدی معمولاً کمتر است.
- پوستی که در مراحل اولیه گود میافتد و در مراحل بعد سفت میشود و دیگر گود نمیافتد.
- پوست ضخیم با ظاهر سنگفرشی (پاپیلوماتوز) و شیارهای عمیق در مراحل پیشرفته.
- سابقه جراحی، پرتودرمانی، عفونت مکرر یا سابقه خانوادگی.
درمان اصلی: فشردهسازی و حرکت
- درمان ضداحتقان کامل، که استاندارد بین المللی است: تخلیه دستی لنفاوی، بانداژ چندلایه، ورزش و مراقبت پوست.
- جوراب یا آستین فشاری با درجه فشار تعیین شده توسط پزشک، پس از مرحله فشردهسازی اولیه.
- ورزش و حرکت: انقباض عضله، پمپ اصلی تخلیه لنفاوی است.
- کنترل وزن، که یکی از مؤثرترین عوامل قابل تغییر است.
- مراقبت روزانه پوست: مرطوبکنندگی، بازرسی و درمان فوری هر شکاف.
- در موارد منتخب، اقدامهای جراحی مانند آناستوموز لنفووریدی یا انتقال غده لنفاوی، توسط تیم تخصصی.
پیش از فشردهسازی، یک نکته ایمنی
فشردهسازی درمان مؤثری است اما بیخطر مطلق نیست. اگر همزمان بیماری شریان محیطی وجود داشته باشد، فشار بیرونی میتواند خونرسانی ضعیف را بدتر کند و به آسیب بافتی بینجامد. به همین دلیل پیش از تجویز جوراب یا بانداژ فشاری، وضعیت شریانی باید ارزیابی شود؛ معمولاً با اندازهگیری شاخص فشار مچ پا به بازو. این تصمیم و این اندازهگیری با پزشک است. هیچ کس نباید بر اساس توصیه غیرپزشکی جوراب فشاری بخرد و استفاده کند، به ویژه اگر دیابت یا درد هنگام راه رفتن دارد.
نقش پودولوژیست
نقش پودولوژیست در لنفادم روشن و ارزشمند است: نگه داشتن پوست و ناخن در وضعیتی که هیچ دروازهای برای عفونت باز نکند. این یعنی کوتاه کردن ناخنها با کمترین دستکاری، مدیریت لای انگشتان که در این پرونده مرطوب و مستعد شکاف است، پیرایش بسیار محافظهکارانه هایپرکراتوز، و مرطوبکنندگی منظم. همچنین یعنی آموزش: بسیاری از بیماران لنفادم نمیدانند که کوتاه کردن نادرست ناخن یا یک پدیکور آرایشی معمولی میتواند به بستری شدن با سلولیت بینجامد. جلسههای منظم در این پرونده، پیشگیریاند نه مراقبت زیبایی.
موارد مشابه؛ چه چیزهایی ممکن است با آن اشتباه شوند؟
- ورم وریدی: با بالا بردن پا بهتر میشود، انگشتان کمتر درگیرند، و رنگدانه قهوهای و واریس اغلب همراه است.
- ورم قلبی: دوطرفه، متقارن، همراه با تنگی نفس و بدتر شدن هنگام دراز کشیدن.
- ورم کلیوی یا کبدی: دوطرفه و همراه با یافتههای آزمایشگاهی و تورم جاهای دیگر بدن.
- لیپ ادم: تجمع متقارن چربی در ساقها با حفظ پاها، دردناک به لمس، معمولاً در زنان و بدون علامت استمر.
- ترومبوز ورید عمقی: تورم یکطرفه حاد و دردناک؛ یک فوریت پزشکی است و ارجاع فوری دارد.
- ورم دارویی: بلوکرهای کانال کلسیم و برخی داروهای دیگر؛ با بررسی داروها روشن میشود.
- سلولیت: قرمزی، گرمی و درد حاد در زمینه تورم قبلی؛ عفونت است نه صرفاً تورم.
چه زمانی و به چه پزشکی مراجعه کنیم؟
تشخیص لنفادم و برنامه درمان آن با پزشک است و اجرای درمان ضداحتقان کامل با درمانگر لنفادم آموزش دیده انجام میشود. ارجاع در این موارد لازم است: تورم تازه و بدون توضیح، تورم یکطرفه حاد و دردناک (فوری، برای رد ترومبوز ورید عمقی)، هر نشانه سلولیت (همان روز)، و پیش از هر شروع فشردهسازی برای ارزیابی وضعیت شریانی. اگر تورم پس از جراحی سرطان یا پرتودرمانی شروع شده، ارجاع به تیم درمان همان سرطان لازم است. نقش پودولوژیست، مراقبت پوست و ناخن با کمترین آسیب، درمان به موقع قارچ پوستی، آموزش تشخیص زودهنگام سلولیت و پیگیری منظم است؛ این نقش پیشگیرانه است و ارزش آن در نبود عفونت دیده میشود.
مراقبت خانگی
- هر روز پوست را بازرسی کنید: لای انگشتان، پاشنه و هر جای شکاف خورده.
- مرطوبکننده روزانه روی پوست، به جز لای انگشتان که باید خشک بماند.
- پا را پس از شستشو به دقت و با فشردن حوله خشک کنید، به ویژه لای انگشتان.
- ناخنها را صاف و با فاصله از گوشهها کوتاه کنید و هرگز در شیار کناری کار نکنید.
- پابرهنه راه نروید، حتی در خانه؛ هر بریدگی کوچک یک خطر واقعی است.
- جوراب فشاری را طبق دستور پزشک و صبحها پیش از پایین آمدن از تخت بپوشید.
- حرکت روزانه داشته باشید؛ انقباض عضله پمپ اصلی تخلیه لنف است.
- هر قرمزی گسترشیابنده را همان روز به پزشک گزارش کنید و مرز آن را با خودکار علامت بزنید.
- از پدیکور آرایشی در سالنهای بدون پروتکل استریلیزاسیون پرهیز کنید.
پیشگیری
- در افراد در معرض خطر (پس از جراحی سرطان یا پرتودرمانی)، شروع زودهنگام مراقبت و پیگیری منظم.
- کنترل وزن، یکی از مؤثرترین عوامل قابل تغییر.
- درمان کامل و پیگیری تینهآ پدیس و قارچ ناخن، برای بستن دروازههای عفونت.
- پرهیز از هر آسیب پوستی در اندام در معرض خطر: بریدگی، سوختگی، نیش حشره، پابرهنگی.
- مراقبت حرفهای منظم ناخن و پوست به جای دستکاری خانگی.
- درمان سریع هر دوره سلولیت، چون هر دوره شبکه لنفاوی را بیشتر آسیب میزند.
این بخش برای اعضا نوشته شده و شامل 5 قسمت است: ارزیابی پیش از کار، پروتکل کار با کمترین آسیب، تشخیص زودهنگام سلولیت، ممنوعیتها، نقطه توقف.
دسترسی هنرجویان مطابق شرایط دوره فعال میشود.پرسشهای پرتکرار
ورم پای من لنفادم است یا ورم معمولی؟
یک نشانه ساده وجود دارد که پزشکان از آن استفاده میکنند: علامت استمر. اگر نتوانید پوست پشت انگشت دوم پا را بین دو انگشت جمع کنید و بلند کنید، به نفع لنفادم است. نشانههای دیگر: درگیری خود انگشتان و پشت پا، و تورمی که با بالا بردن پا کاملاً برطرف نمیشود. تشخیص قطعی با پزشک است.
چرا میگویند در لنفادم نباید ناخن را در گوشهها کوتاه کرد؟
چون در این اندام، تخلیه لنفاوی مختل است و سلولهای ایمنی به سختی به بافت میرسند. یک بریدگی کوچک در شیار کناری، که در فرد سالم چند روزه خوب میشود، اینجا میتواند به سلولیت و بستری شدن بینجامد. و هر دوره سلولیت، شبکه لنفاوی را بیشتر آسیب میزند و تورم را بدتر میکند. به همین دلیل کوتاه کردن صاف و بدون کار در گوشهها، یک قاعده ایمنی است.
میتوانم خودم جوراب فشاری بخرم؟
نه بدون ارزیابی پزشک. فشردهسازی درمان مؤثری است، اما اگر همزمان بیماری شریان محیطی داشته باشید، فشار بیرونی میتواند خونرسانی ضعیف را بدتر کند و به آسیب بافتی بینجامد. پیش از شروع، وضعیت شریانی باید بررسی شود و درجه فشار باید توسط پزشک تعیین گردد. این به خصوص در دیابت و در صورت درد هنگام راه رفتن اهمیت دارد.
لنفادم درمان قطعی دارد؟
در بیشتر موارد، لنفادم یک وضعیت مزمن است و هدف درمان، کنترل و جلوگیری از پیشرفت است نه ریشه کن کردن. خبر خوب این است که کنترل خوب کاملاً ممکن است و درمان زودهنگام بسیار مؤثرتر از درمان دیرهنگام است، چون پیش از سفت شدن بافت انجام میشود. فشردهسازی، حرکت، کنترل وزن و مراقبت پوست، چهار پایهای هستند که نتیجه را میسازند.
چرا قارچ پای من در این وضعیت مهمتر است؟
چون قارچ پوستی، به ویژه لای انگشتان، شکافهای ریز در پوست میسازد و همان شکافها راه ورود باکتری و شروع سلولیتاند. در اندام لنفادمی، تینهآ پدیس یک عامل خطر جدی برای عفونت است و درمان کامل آن اولویت دارد. این یکی از مواردی است که درمان یک مشکل به ظاهر کوچک، از یک بستری شدن جلوگیری میکند.
منابع
- International Society of Lymphology. The diagnosis and treatment of peripheral lymphedema: 2020 consensus document. Lymphology 2020;53(1):3-19.
- Lymphoedema Framework. Best Practice for the Management of Lymphoedema: International Consensus. London: MEP Ltd, 2006.
- Stemmer R. Ein klinisches Zeichen zur Früh- und Differentialdiagnose des Lymphödems. Vasa 1976;5(3):261-262.
- Al-Niaimi F, Cox N. Cellulitis and lymphoedema: a vicious cycle. Journal of Lymphoedema 2009;4(2):38-42.