آناتومی ناخن: صفحه، ماتریکس، بستر و هایپونیشیوم
ناخن از سه لایه کراتین سخت ساخته شده که با پیوندهای دی سولفیدی به هم متصل اند. ماتریکس زیر چین پشتی ناخن آن را میسازد، بستر آن را هدایت میکند و هایپونیشیوم زیر لبه آزاد را مهر و موم میکند. آسیب به ماتریکس تغییر شکل دائمی میسازد.
ارزیابی و مراقبت این عارضه در همین مرکز انجام میشود.
این صفحه آموزشی است و جای معاینه و تشخیص پزشک را نمیگیرد.
ناخن یک صفحه شاخی ساده نیست؛ یک واحد آناتومیک با چهار جزء زنده است: ماتریکس، بستر، چینهای کناری و هایپونیشیوم. صفحه ناخن از سه لایه کراتین سخت ساخته میشود که با پیوندهای دی سولفیدی به هم دوخته شدهاند. شناخت این ساختار توضیح میدهد چرا آسیب به ماتریکس دائمی است و چرا هر تغییری که امروز میبینید، حاصل اتفاقی است که ماهها پیش افتاده.
واحد ناخن، نه فقط صفحه ناخن
آنچه در نگاه اول «ناخن» نامیده میشود، صفحه ناخن (nail plate) است: یک ساختار مرده، شاخی و بدون سلول زنده. اما این صفحه محصول چهار بافت زنده اطراف آن است. ماتریکس آن را میسازد، بستر آن را نگه میدارد و هدایت میکند، چینهای کناری و پشتی آن را در جای خود قاب میکنند و هایپونیشیوم زیر لبه آزاد را مهر و موم میکند. هر بیماری ناخن در واقع بیماری یکی از این چهار بافت زنده است. صفحه ناخن فقط گزارش آن را نمایش میدهد، آن هم با ماهها تأخیر.
سه لایه صفحه ناخن
| لایه پشتی (dorsal) | نازک ترین لایه، سخت و صیقلی. از بخش پروگزیمال (نزدیک) ماتریکس ساخته میشود. براقیت ناخن از این لایه است و ساییدن بیش از حد با سوهان یا بافر همین لایه را از بین میبرد. |
|---|---|
| لایه میانی (intermediate) | ضخیم ترین لایه و حدود سه چهارم ضخامت کل صفحه. از بخش دیستال (دورتر) ماتریکس ساخته میشود. استحکام مکانیکی ناخن عملاً متعلق به همین لایه است. |
| لایه شکمی (ventral) | نازک، در تماس با بستر ناخن و ساخته شده به دست خود بستر. این لایه است که صفحه را به بستر میچسباند و در اونیکولیز (جدا شدن ناخن) اول از همه دچار اختلال میشود. |
ماتریکس: کارخانه ناخن
ماتریکس در زیر چین پشتی ناخن پنهان است و تنها بخش انتهایی آن به شکل هلال سفید (لونولا) دیده میشود. سلولهای ماتریکس تقسیم میشوند، رو به جلو رانده میشوند، هسته خود را از دست میدهند و به کراتین سخت تبدیل میشوند. نتیجه بالینی این است: هر آسیبی که به ماتریکس وارد شود، شکل ناخن را برای همیشه تغییر میدهد. زخم، سوختگی، برش، فشار مداوم یا جراحی نادرست در این ناحیه اثر دائمی میگذارد. به همین دلیل هیچ ابزار برندهای نباید زیر چین پشتی ناخن فرو برود.
بستر ناخن، هایپونیشیوم و کوتیکول
- بستر ناخن (nail bed): سطحی پرخون با شیارهای طولی که مانند ریل، صفحه ناخن را در مسیر خود نگه میدارد. رنگ صورتی ناخن از خون همین بستر است.
- هایپونیشیوم (hyponychium): بافت زیر لبه آزاد ناخن که مانند درزگیر عمل میکند و از ورود آب، میکروب و آلودگی به زیر صفحه جلوگیری میکند. کوتاه کردن ناخن تا پشت این خط، مهر و موم را میشکند.
- باند اونیکودرمال: خط باریک و کمی تیره تر در انتهای ناخن که مرز واقعی چسبندگی را نشان میدهد. لبه آزاد باید بعد از این خط قطع شود، نه قبل از آن.
- کوتیکول (اپونیشیوم): پرده نازکی که از چین پشتی روی صفحه ناخن کشیده میشود و درز بین پوست و ناخن را میبندد. این پرده یک زائده تزئینی نیست؛ سد دفاعی ماتریکس است.
- شیارهای کناری (sulcus): فرورفتگی بین صفحه ناخن و چین کناری. محل شروع اغلب موارد ناخن فرورفته و کاری ترین ناحیه در اتاق کار پودولوژی.
چرا ناخن سخت است: پیوندهای دی سولفیدی
کراتین ناخن از نوع سخت است و مقدار زیادی سیستئین دارد. اتمهای گوگرد این اسید آمینه دو به دو به هم متصل میشوند و پلهایی به نام پیوند دی سولفیدی میسازند که رشتههای کراتین را مثل بخیه به هم میدوزند. مقدار گوگرد کراتین ناخن چند برابر کراتین پوست است و همین تفاوت، سختی ناخن را توضیح میدهد. این پیوندها با آب، صابون یا استون شکسته نمیشوند. آنچه با شست وشوی مکرر و حلالها آسیب میبیند، پیوندهای هیدروژنی و چربی بین لایهای است؛ نتیجهاش ناخن خشک، مات و ورقه ورقه است، نه ناخن ضعیف در سطح مولکولی.
آب، چربی و کلسیم
- آب حدود ۷ تا ۱۸ درصد وزن صفحه ناخن است. زیر حدود ۱۶ درصد، ناخن شکننده میشود و بالای ۲۵ درصد نرم و آسیب پذیر.
- چربی سهم بسیار کمی دارد اما همان مقدار کم، رطوبت را در صفحه نگه میدارد. حلالها و پاک کنندههای قوی این چربی را میبرند.
- کلسیم کمتر از یک دهم درصد ترکیب ناخن است و نقش ساختاری ندارد. باور رایج «ناخن ضعیف یعنی کمبود کلسیم» از نظر ساختاری پایهای ندارد.
- به همین دلیل روغنهای نفوذکننده و مرطوب کنندهها روی شکنندگی ناخن مؤثرند، در حالی که مکمل کلسیم معمولاً نیست.
سرعت رشد و معنای بالینی آن
| ناخن دست | حدود ۳ میلی متر در ماه. تعویض کامل صفحه: تقریباً ۴ تا ۶ ماه. |
|---|---|
| ناخن پا | حدود ۱ تا ۱٫۵ میلی متر در ماه. تعویض کامل صفحه شست: تقریباً ۱۲ تا ۱۸ ماه. |
| کندکنندهها | افزایش سن، گردش خون ضعیف محیطی، سرما، بی حرکتی، بیماری شدید و برخی داروها. |
| تندکنندهها | بارداری، پسوریازیس، ضربه خفیف و مکرر، آب و هوای گرم. |
| کاربرد | فاصله یک علامت از چین پشتی ناخن تقسیم بر سرعت رشد، تقریباً میگوید آن اتفاق چند ماه پیش رخ داده است. |
نشانههای هشدار — همین امروز به پزشک مراجعه کنید
- تغییر شکل دائمی و پیشرونده یک ناخن که با اصلاح مکانیکی برطرف نمیشود: احتمال ضایعه ماتریکس و نیاز به بررسی پزشک.
- هر توده، برجستگی یا تورم زیر چین پشتی ناخن.
- توقف کامل رشد ناخن به مدت چند ماه.
- خط رنگی طولی تک ناخن که با رشد جابه جا نمیشود (به ملانونیشیا مراجعه کنید).
تشخیص افتراقی — با چه چیزی اشتباه میشود
- لونولا در برابر لکه سفید: لونولا هلال ثابت در قاعده ناخن است و با رشد ناخن جابه جا نمیشود؛ لکه سفید با رشد ناخن به سمت جلو حرکت میکند.
- باند اونیکودرمال طبیعی در برابر اونیکولیز: باند طبیعی خطی باریک و منظم است؛ در اونیکولیز مرز نامنظم و ناحیه جداشده وسیع تر و مات تر است.
- شیارهای طولی مرتبط با سن در برابر بیماری ماتریکس: شیارهای سن روی همه ناخنها یکنواخت اند؛ شیار یا شکاف تک ناخن، به ماتریکس همان انگشت مربوط است و بررسی پزشکی لازم دارد.
ارجاع — به چه کسی و چرا
این مدخل مرجع است و خودش بیماری نیست، اما هر جا آناتومی نشان دهد که مشکل از ماتریکس یا بستر ناخن سرچشمه میگیرد، پرونده متعلق به پزشک است. تغییر شکل دائمی ناخن، توده زیر چین پشتی، توقف رشد یا ضایعهای که ساختار ناخن را بازسازی نمیکند باید نزد متخصص پوست بررسی شود، در صورت لزوم با درموسکوپی ناخن و بیوپسی. پودولوژیست شکل صفحه ناخن را مدیریت میکند؛ بافت زنده سازنده آن حوزه پزشکی است.
مراقبت خانگی
- ناخن پا را صاف کوتاه کنید و گوشهها را فقط کمی با سوهان نرم کنید.
- لبه آزاد را کوتاه تر از نوک انگشت نکنید تا مهر و موم هایپونیشیوم حفظ شود.
- کوتیکول را نبرید؛ فقط پس از دوش با حوله یا چوب نارنج آرام عقب برانید.
- شبها روغن نفوذکننده ناخن را روی صفحه و چینهای اطراف بمالید و ماساژ دهید.
- بعد از تماس طولانی با آب، دست و پا را خشک کنید و مرطوب کننده بزنید.
پیشگیری
- کفش با فضای کافی برای انگشتان تا فشار مزمن به ماتریکس و بستر وارد نشود.
- پرهیز از سوهان کشیدن سطح صفحه ناخن برای براق کردن.
- پرهیز از استون و لاک پاک کنهای قوی به صورت مکرر.
- استفاده از دستکش در کارهای طولانی با آب و مواد شوینده.
این بخش برای اعضا نوشته شده و شامل 3 قسمت است: خطوط قرمز آناتومیک در اتاق کار، خواندن زمان از روی صفحه ناخن، پیامدهای عملی برای انتخاب ابزار.
برای دانشآموختگان دوره رایگان است.پرسشهای پرتکرار
ناخن از چه چیزی ساخته شده؟
از کراتین سخت؛ همان پروتئینی که در مو هم هست اما با گوگرد بیشتر. اتمهای گوگرد پیوندهای دی سولفیدی میسازند و رشتههای کراتین را به هم میدوزند و سختی ناخن از همین جاست. صفحه ناخن سه لایه دارد و بین ۷ تا ۱۸ درصد آب. کلسیم کمتر از یک دهم درصد است و نقش ساختاری ندارد.
ناخن پا چقدر طول میکشد کامل رشد کند؟
ناخن پا ماهانه حدود ۱ تا ۱٫۵ میلی متر رشد میکند، بنابراین تعویض کامل ناخن شست معمولاً ۱۲ تا ۱۸ ماه طول میکشد. ناخن دست حدود ۳ میلی متر در ماه رشد میکند و در ۴ تا ۶ ماه کامل میشود. سن بالا و گردش خون ضعیف این روند را کندتر میکند.
هلال سفید ناخن یعنی چه و نبودش مشکل دارد؟
هلال سفید یا لونولا، بخش انتهایی ماتریکس است که از زیر پوست دیده میشود. اندازه و دیده شدن آن بین افراد و بین انگشتان متفاوت است. در بسیاری از افراد سالم روی انگشتان کوچک دیده نمیشود. نبودن آن به تنهایی نشانه بیماری نیست.
کوتیکول را باید کوتاه کرد؟
خیر. کوتیکول درز بین پوست و صفحه ناخن را میبندد و از ماتریکس محافظت میکند. برش آن یکی از شایع ترین علل عفونت و التهاب مزمن اطراف ناخن است. روش درست، نرم کردن با محلول مخصوص و عقب راندن ملایم است، بدون برداشتن بافت.
- تاریخ انتشار
- آخرین بهروزرسانی
- آخرین بازنگری
- — مهشید حسینی
منابع
- de Berker D. Nail anatomy. Clinics in Dermatology. 2013;31(5):509-515.
- Baran R, de Berker DAR, Holzberg M, Piraccini BM, Richert B, Thomas L (eds). Baran and Dawber's Diseases of the Nails and their Management. 5th ed. Wiley-Blackwell; 2019.
- Fleckman P, Jaeger K, Silva KA, Sundberg JP. Comparative anatomy of mouse and human nail units. Anat Rec. 2013;296(3):521-532.
- Murdan S. Enhancing the nail permeability of topically applied drugs. Expert Opin Drug Deliv. 2008;5(11):1267-1282.