هالوکس ریجیدوس با درد و کاهش حرکت مفصل پایه شست همراه است و گاهی برجستگیای روی مفصل ایجاد میکند. تغییر نحوه راهرفتن و فشار کفش ممکن است پینه یا درد نقاط دیگر پا را بیشتر کند. تشخیص و انتخاب کفش، کفی، فیزیوتراپی یا درمانهای دیگر باید متناسب با ارزیابی پزشک باشد.
نشانههای هشدار؛ مراجعه پزشکی را به تعویق نیندازید
- مفصل پایه شست به شکل ناگهانی داغ، قرمز و متورم شود.
- تب همراه با درد و تورم مفصل.
- زخم روی برجستگی پشتی مفصل در فرد دیابتی.
- کاهش سریع دامنه حرکت در طی چند هفته.
- درد شبانه که با استراحت آرام نمیشود.
- تورم و درد چند مفصل بهطور همزمان.
خشکی مفصل شست چیست
مفصل پایه انگشت شست باید در هر گام حدود ۶۵ درجه به سمت بالا باز شود تا پا بتواند از روی آن بغلتد. در خشکی مفصل شست، غضروف این مفصل فرسوده میشود و در لبه پشتی مفصل زائده استخوانی رشد میکند. این زائده مثل یک گیره جلوی باز شدن مفصل را میگیرد. مرحله خفیفتر آن، محدودیت مفصل شست نام دارد: در حالت نشسته و بدون وزن، شست خوب بالا میآید، اما به محض ایستادن و وارد شدن وزن، همان حرکت قفل میشود. برخلاف شست کج، اینجا انگشت منحرف نشده است؛ برجستگی روی سطح پشتی مفصل است نه در لبه داخلی، و مشکل اصلی سفتی است نه کجی.
چرا اتفاق میافتد
- آرتروز، شایعترین علت؛ با افزایش سن شایعتر میشود و اغلب دوطرفه است.
- سابقه ضربه به شست، از جمله پیچخوردگی شدید مفصل و شکستگیهای قدیمی. علت شایع مورد یکطرفه در فرد جوان.
- ساختار پرتو اول: استخوان کف پایی اول بلند یا بالا آمده، که فشار مفصل را بیشتر میکند. این عامل مورد بحث است و همه مطالعات آن را تأیید نکردهاند.
- زمینه خانوادگی.
- نقرس، آرتریت روماتوئید و سایر بیماریهای التهابی مفصل.
- کوتاهی عضلات ساق، که مفصل شست را در هر گام به بالا رفتن بیشتر مجبور میکند.
قانون بار: نقشه پینه در خشکی شست
وقتی مفصل شست باز نمیشود، مراجع ناخودآگاه راه رفتن خود را عوض میکند و به جای غلتیدن از روی شست، از لبه بیرونی پا خارج میشود. این تغییر یک الگوی پینه بسیار قابل شناسایی میسازد: پینه زیر سر استخوانهای دوم تا پنجم، و مهمتر از آن یک میخچه یا پینه متراکم در کنار داخلی و کف مفصل انتهایی خود شست، چون به جای غلتیدن، شست را میپیچاند. روی سطح پشتی مفصل هم یک میخچه سخت از سایش زائده استخوانی به بند کفش ساخته میشود. ناخن شست هم بی نصیب نمیماند: ضربه مکرر نوک انگشت به جلوی کفش، صفحه را ضخیم میکند. اگر فقط این میخچهها را بردارید و کفش را عوض نکنید، ظرف چند هفته برمیگردند. جملهای که باید به مراجع گفت این است: پینه معلول است، نه علت.
نشانهها
- درد در انتهای دامنه حرکتی وقتی شست را به بالا میبرید، نه در وسط حرکت.
- درد هنگام بالا رفتن از پله، سربالایی، نشستن روی زانو و کندن پا از زمین.
- برجستگی سفت روی سطح پشتی مفصل که به بند و رویه کفش میساید.
- میخچه یا پوست ضخیم روی همان برجستگی.
- احساس صدای خشک یا ساییدگی هنگام حرکت مفصل.
- کاهش تدریجی دامنه حرکت تا حدی که مفصل تقریبا بی حرکت میشود.
- درد در پای برهنه روی زمین سخت و راحتی نسبی با کفش کف سفت.
آنچه واقعا کمک میکند
مؤثرترین اقدام غیرجراحی، ساده و کم هزینه است: کفشی با کف جلویی سفت که خم نمیشود و ترجیحا کف گهوارهای دارد. وقتی کف کفش خم نمیشود، مفصل مجبور به باز شدن نیست و درد بهطور محسوس کم میشود. صفحه سفت داخل کفش، پاشنه کوتاه اما نه کاملاً تخت، و رویه نرم یا کشسان روی برجستگی پشتی، مکمل این کار هستند. داروی ضدالتهاب، تزریق داخل مفصلی و فیزیوتراپی در حوزه پزشک و فیزیوتراپ است. باید صریح بود که شواهد مقایسهای درباره برتری روشهای غیرجراحی نسبت به یکدیگر محدود است و بیشتر توصیهها بر تجربه بالینی استوارند.
گزینههای جراحی: حوزه پزشک
در موارد متوسط، برداشتن زائده استخوانی پشتی میتواند دامنه حرکت را برگرداند و درد سایش با کفش را از بین ببرد؛ اما اگر غضروف مفصل از بین رفته باشد، درد ادامه مییابد. در مرحله پیشرفته، جوش دادن مفصل هنوز پایدارترین و قابل پیشبینیترین نتیجه را دارد، هرچند حرکت مفصل برای همیشه از بین میرود و کفش پاشنه بلند دیگر ممکن نیست. مفاصل مصنوعی و روشهای جایگزین وجود دارند و نتایج آنها متغیر و مورد بحث است. تصمیمگیری درباره مرحلهبندی و انتخاب روش، کار جراح ارتوپد یا جراح پا است.
موارد مشابه؛ چه چیزهایی ممکن است با آن اشتباه شوند؟
- شست کج: انحراف انگشت و برجستگی در لبه داخلی؛ در خشکی مفصل، انگشت صاف است و برجستگی پشتی است.
- نقرس: شروع حاد، قرمزی براق و درد بسیار شدید در چند ساعت؛ در آرتروز شروع تدریجی و طی سالها است.
- کف پای پهن و متاتارسالژی ساده: درد زیر سر استخوانها است، نه در مفصل شست و نه در انتهای دامنه حرکت.
- کبودی و شکستگی استرسی استخوان کف پایی اول: درد نقطهای روی تنه استخوان و تورم پشت پا.
- سزاموئیدیت: درد زیر مفصل و روی دو استخوان کوچک کنجدی، نه در سطح پشتی.
- میخچه ساده سطح پشتی از فشار بند کفش، بدون هیچ محدودیت حرکتی مفصل.
چه زمانی و به چه پزشکی مراجعه کنیم؟
خشکی مفصل شست را جراح ارتوپد یا جراح پا با معاینه و رادیوگرافی مرحلهبندی میکند و درباره برداشتن زائده، جوش دادن مفصل یا گزینههای دیگر تصمیم میگیرد. تزریق داخل مفصلی و تجویز دارو با پزشک است و فیزیوتراپ میتواند دامنه حرکت، کوتاهی ساق و الگوی گام را کار کند. اگر شروع درد حاد و التهابی بوده، نقرس و بیماریهای التهابی مفصل باید توسط پزشک بررسی شوند. پودولوژیست میخچه پشتی و پینههای انتقالی کف پا را کاهش میدهد، بالشتک محافظ میگذارد، ناخن ضخیم شده را مدیریت میکند و درباره کفش کف سفت مشاوره میدهد، اما مفصل را تشخیصگذاری، تزریق یا جراحی نمیکند.
مراقبت خانگی
- کفشی بپوشید که کف جلوی آن با دست خم نشود؛ این سادهترین و مؤثرترین کاری است که خودتان میتوانید بکنید.
- کفش کف گهوارهای یا کف ضخیم و سفت را امتحان کنید و در پای برهنه روی سرامیک راه نروید.
- پاشنه بلند را کنار بگذارید؛ پاشنه، مفصل شست را به باز شدن بیشتر مجبور میکند.
- روی برجستگی پشتی از بالشتک نازک استفاده کنید و بند کفش را روی همان نقطه سفت نبندید.
- کشش عضلات ساق را روزانه انجام دهید، مگر پزشک منع کرده باشد.
- پینه را خودتان با تیغ برندارید؛ روی مفصل، پوست نازک است و فاصله تا مفصل کم.
پیشگیری
- ضربه و پیچخوردگی شدید شست را جدی بگیرید و پیگیری کنید؛ آرتروز پس از ضربه سالها بعد خود را نشان میدهد.
- کوتاهی ساق را زود مدیریت کنید.
- کفش با کف بسیار نرم و قابل تا شدن را برای پیاده روی طولانی انتخاب نکنید.
- در ورزشهای با فشار مکرر روی شست، کفش با صفحه سفت جلو انتخاب کنید.
- درد اولیه انتهای دامنه را نادیده نگیرید؛ در مرحله محدودیت عملکردی، تغییر کفش بیشترین اثر را دارد.
این بخش برای اعضا نوشته شده و شامل 3 قسمت است: ارزیابی پیش از کار، توالی مداخله، نقطه توقف.
دسترسی هنرجویان مطابق شرایط دوره فعال میشود.پرسشهای پرتکرار
چرا شست پایم بالا نمیآید و موقع پله درد میگیرد؟
این الگوی معمول خشکی مفصل شست است. غضروف مفصل پایه شست فرسوده شده و در لبه پشتی مفصل زائده استخوانی رشد کرده که جلوی باز شدن مفصل را میگیرد. پله، سربالایی و کندن پا از زمین همان حرکتی را میخواهند که مفصل نمیتواند انجام دهد. تشخیص با معاینه و رادیوگرافی توسط پزشک است.
فرق خشکی مفصل شست با شست کج چیست؟
در شست کج، انگشت به سمت انگشتان دیگر منحرف میشود و برجستگی در لبه داخلی پا است. در خشکی مفصل، انگشت صاف میماند، برجستگی روی سطح پشتی مفصل است و مشکل اصلی محدودیت حرکت و درد در انتهای دامنه است. این دو میتوانند با هم هم وجود داشته باشند.
بهترین کفش برای خشکی مفصل شست چیست؟
کفشی که کف جلوی آن سفت است و با دست خم نمیشود، ترجیحا با کف گهوارهای. وقتی کف خم نشود، مفصل مجبور به باز شدن نیست و درد بهطور محسوس کم میشود. پاشنه باید کوتاه باشد و رویه روی برجستگی پشتی نرم یا کشسان، تا میخچه دوباره ساخته نشود.
میخچه روی مفصل شست را بردارم خوب میشود؟
کاهش میخچه درد را فوری کم میکند، اما علت را برنمی دارد. آن میخچه محصول سایش زائده استخوانی به کفش است. اگر کفش عوض نشود، ظرف چند هفته برمیگردد. مدیریت درست یعنی کاهش ضایعه، بالشتک محافظ و تغییر کفش با هم.
منابع
- Coughlin MJ, Shurnas PS. Hallux rigidus: grading and long-term results of operative treatment. J Bone Joint Surg Am. 2003;85(11):2072-2088.
- Zammit GV, Menz HB, Munteanu SE, Landorf KB, Gilheany MF. Interventions for treating osteoarthritis of the big toe joint. Cochrane Database Syst Rev. 2010;(9):CD007809.
- Ho B, Baumhauer J. Hallux rigidus. EFORT Open Rev. 2017;2(1):13-20.
- Menz HB, Auhl M, Tan JM, Levinger P, Roddy E, Munteanu SE. Effectiveness of foot orthoses versus rocker-sole footwear for first metatarsophalangeal joint osteoarthritis: randomized trial. Arthritis Care Res. 2016;68(5):581-589.