کارسینوم سلول سنگفرشی میتواند بهصورت زخم ماندگار، ضایعه برجسته یا ناحیهای شبیه زگیل ظاهر شود. هر ضایعه رو به رشد، خونریزیدهنده یا مقاوم به درمان باید بدون دستکاری توسط متخصص پوست بررسی شود. تصمیم درباره نمونهبرداری تنها بر عهده پزشک است.
نشانههای هشدار؛ مراجعه پزشکی را به تعویق نیندازید
- ضایعهای که بیش از شش هفته با درمان درست کوچک نشده است.
- زگیل تشخیص داده شده که پس از چند دوره درمان از بین نرفته است.
- زخمی با لبههای برجسته و سفت، به جای لبههای در حال بسته شدن.
- خونریزی خودبهخودی یا با کمترین تماس.
- ترشح بدبو از یک توده زگیل مانند.
- ضایعه روی اسکار قدیمی، سوختگی قدیمی یا زخم چندساله.
- رشد پیوسته یک ضایعه در طول ماهها، هر چند کند.
- غده لنفاوی قابل لمس در کشاله ران.
- هر ضایعه مقاوم در فرد با سرکوب ایمنی یا پیوند عضو.
چیست
کارسینوم سلول سنگفرشی سرطانی است که از کراتینوسیتها آغاز میشود؛ همان سلولهایی که بیشتر ضخامت پوست را میسازند. در نواحی در معرض آفتاب، عامل اصلی تابش فرابنفش است. روی پا، که آفتاب کمی میبیند، عوامل دیگری مهم ترند: التهاب مزمن، زخم قدیمی، سوختگی قدیمی، عفونت مزمن ویروس پاپیلومای انسانی و سرکوب ایمنی. به همین دلیل روی پا اغلب در زمینه چیزی رخ میدهد که سالها وجود داشته است: یک زخم که بسته نشده، یک اسکار قدیمی، یا یک زگیل که به هیچ درمانی پاسخ نداده.
کارسینوم وروکوس: زگیلی که زگیل نیست
شکلی از کارسینوم سلول سنگفرشی که روی کف پا رخ میدهد کارسینوم وروکوس نام دارد و به آن اپیتلیوما کونیکولاتوم هم گفته میشود. این ضایعه به شکل یک توده زگیل مانند، سفت، با سطح ناهموار و گاهی با سوراخهای ریز و ترشح بدبو ظاهر میشود. رشد آن بسیار کند است و تهاجم آن بیشتر موضعی است تا دوردست، بنابراین سالها بدون آنکه فرد را به شدت بیمار کند بزرگ میشود. مشکل دقیقاً همین جاست: چون کند است و چون شبیه زگیل است، بارها با کرایوتراپی، اسید و لیزر درمان میشود و هر بار کمی بهتر و دوباره بدتر میشود. هر زگیل کف پایی که پس از چند دوره درمان استاندارد از بین نرفته، باید بیوپسی شود.
نشانههایی که باید توجه را جلب کنند
- ضایعهای که ماهها یا سالها با تشخیص زگیل درمان شده و از بین نرفته است.
- زخمی روی پا که بیش از شش هفته با مراقبت درست بسته نشده است.
- برجستگی گوشتی، سفت و بی درد که به آرامی بزرگ میشود.
- لبههای برجسته و سفت پیرامون یک زخم، به جای لبههای صاف و در حال بسته شدن.
- خونریزی خودبهخودی یا با کمترین تماس.
- ترشح بدبو از یک ضایعه زگیل مانند.
- ضایعهای که روی یک اسکار قدیمی، یک سوختگی قدیمی یا یک زخم مزمن پیدا شده است.
- تغییر شکل یا رنگ یک ضایعه پایدار قدیمی.
- غده لنفاوی قابل لمس در کشاله ران در کنار ضایعه پا.
زمینههایی که خطر را بالا میبرند
- زخم مزمن، به ویژه زخم وریدی ساق که سالها باز مانده است (زخم مارژولین).
- اسکار سوختگی قدیمی و ناحیههای پرتودیده.
- سرکوب ایمنی: پیوند عضو، داروهای سرکوبکننده ایمنی، بیماریهای ایمنی.
- عفونت مزمن با ویروس پاپیلومای انسانی و به ویژه تیپهای پرخطر.
- استعمال طولانیمدت آرسنیک و برخی مواجهههای شغلی.
- بیماریهای ژنتیکی نادر با حساسیت پوستی بالا.
- التهاب مزمن پوست در یک ناحیه ثابت به مدت سالها.
پزشک چه میکند
- معاینه کامل ضایعه، پوست اطراف و غدد لنفاوی ناحیهای.
- بیوپسی. این نکته مهم است: در ضایعه وروکوس، بیوپسی سطحی اغلب گمراهکننده است و فقط تغییرات خوشخیم را نشان میدهد، بنابراین نمونه باید عمیق و از محل درست گرفته شود. یک بیوپسی منفی، در برابر تصویر بالینی مشکوک، پرونده را نمیبندد.
- در صورت تأیید: تعیین وسعت و برداشتن جراحی با حاشیه امن، که روش اصلی درمان است.
- در موارد منتخب، جراحی موس برای حفظ حداکثر بافت سالم.
- تصویربرداری در صورت شک به درگیری استخوان زیرین.
- پیگیری منظم پس از درمان، چون عود موضعی در این ضایعه شایع است.
نقش پودولوژیست
در برخورد با ضایعه مقاوم، ثبت زمان اهمیت دارد. تاریخ شروع تقریبی، تغییر اندازه، درمانهای قبلی و پاسخ به آنها باید در پرونده نوشته شوند تا پزشک تصویر روشنتری از روند ضایعه داشته باشد. در مرکز روی ضایعهای که پس از مراقبت مناسب بهبودنیافته یا ظاهر غیرمعمول دارد مداخله نمیشود و ارجاع به متخصص پوست در اولویت قرار میگیرد.
موارد مشابه؛ چه چیزهایی ممکن است با آن اشتباه شوند؟
- زگیل کف پا: خطوط پوستی را قطع میکند و نقطههای خونریزیدهنده دارد؛ اما زگیل مقاوم به درمان، خودش نشانه ارجاع است.
- میخچه سخت: هسته متراکم و شفاف با ادامه یافتن خطوط پوستی؛ با تراش، درد کاهش مییابد و ضایعه کوچک میشود.
- زخم پای دیابتی: در محل تحمل وزن و بدون درد؛ زخمی که با تخلیه فشار درست کوچک نمیشود باید بررسی شود.
- زخم وریدی ساق: در ناحیه گتر و در زمینه نارسایی وریدی؛ زخم بسیار قدیمی باید از نظر تبدیل بدخیم بررسی شود.
- ملانوم آملانوتیک: بدون رنگدانه، به شکل بافت گوشتی یا زخم مقاوم؛ تفکیک فقط با بیوپسی.
- کراتوآکانتوما: رشد سریعتر و گاهی پسرفت خودبهخود، اما در عمل مانند کارسینوم مدیریت میشود.
- عفونت مزمن قارچی عمقی یا سل پوستی: نادر، اما در ضایعه مقاوم باید در نظر باشد.
چه زمانی و به چه پزشکی مراجعه کنیم؟
هر ضایعه مقاوم پا که با درمان درست بهبودنیافته، باید نزد متخصص پوست یا جراح ارجاع شود؛ نه برای یک دوره درمان دیگر، بلکه برای بیوپسی. در کارسینوم وروکوس، بیوپسی سطحی اغلب فقط تغییرات خوشخیم را نشان میدهد و بارها باعث تأخیر بیشتر شده است، بنابراین در یادداشت ارجاع بنویسید که نمونه عمقی لازم است و یک نتیجه منفی سطحی، تصویر بالینی را رد نمیکند. درمان اصلی، برداشتن جراحی با حاشیه امن است و در موارد منتخب جراحی موس انجام میشود. پیگیری پس از درمان لازم است چون عود موضعی شایع است. پودولوژیست در این پرونده هیچ نقش تشخیصی یا درمانی ندارد؛ نقش او مستندسازی زماندار، ارجاع صریح و پیگیری مراجعه است.
مراقبت خانگی
- هر ضایعهای را که بیش از یک ماه است سر جایش باقی مانده به پزشک نشان دهید، حتی اگر درد ندارد.
- از ضایعه با موبایل و کنار خط کش عکس بگیرید و تاریخ را نگه دارید؛ مقایسه، مهمتر از توصیف حافظه است.
- درمانهای خانگی مکرر روی یک ضایعه مقاوم را ادامه ندهید؛ هر دوره بینتیجه، ماهها تأخیر است.
- سابقه درمانهای انجام شده و تاریخ آنها را بنویسید و همراه خود به پزشک ببرید.
- اگر پیوند عضو دارید یا داروی سرکوب ایمنی مصرف میکنید، هر ضایعه پوستی تازه را زودتر و جدیتر پیگیری کنید.
پیشگیری
- بستن زخمهای مزمن. زخمی که سالها باز میماند، خطر تبدیل بدخیم دارد و درمان تخصصی زخم، پیشگیری واقعی است.
- مراقبت و پیگیری اسکارهای قدیمی و نواحی سوختگی.
- درمان به موقع و پیگیری زگیلهای مقاوم توسط پزشک، به جای دورههای مکرر خانگی.
- پیگیری پوستی منظم در افراد با سرکوب ایمنی و گیرندگان پیوند.
- ثبت و پیگیری هر ضایعه پایدار، با عکس و تاریخ.
این بخش برای اعضا نوشته شده و شامل 5 قسمت است: قاعده شش هفته، مستندسازی، ممنوعیتها، یادداشت ارجاع، نقطه توقف.
دسترسی هنرجویان مطابق شرایط دوره فعال میشود.پرسشهای پرتکرار
زگیل کف پای من با هیچ درمانی خوب نمیشود. باید نگران باشم؟
بیشتر زگیلهای مقاوم واقعا زگیلاند و فقط سرسخت. اما زگیلی که چند دوره درمان استاندارد را پشت سر گذاشته و از بین نرفته، باید توسط پزشک بررسی و در صورت لزوم بیوپسی شود. کارسینوم وروکوس دقیقاً به همین شکل ظاهر میشود و سالها بهعنوان زگیل درمان میشود. یک بیوپسی، این پرونده را میبندد.
این ضایعه درد ندارد. یعنی خطرناک نیست؟
نه. بی دردی هیچ اطمینانی نمیدهد. بسیاری از ضایعههای بدخیم پوست در مراحل اولیه بدون درداند، و در پای نوروپاتیک اصلا حس درد وجود ندارد. معیار درست، ماندگاری و تغییر است نه درد: هر ضایعهای که ماهها سر جایش باقی مانده یا در حال رشد است، باید دیده شود.
زخم قدیمی ساق پایم میتواند سرطانی شود؟
بله، هرچند نادر است. زخم مزمنی که سالها باز مانده، بهویژه زخم وریدی، میتواند به کارسینوم سلول سنگفرشی تبدیل شود؛ به این حالت زخم مارژولین گفته میشود. نشانههای هشدار: لبههای برجسته و سفت، بافت گوشتی که بیرون میزند، خونریزی آسان و بویی که تغییر کرده. اگر زخم شما چند سال است باز است، این را با پزشک در میان بگذارید.
پودولوژیست میتواند این ضایعه را بردارد؟
خیر. برداشتن یا تراشیدن ضایعه مشکوک میتواند ارزیابی آن را دشوارتر کند. بهتر است ضایعه دستکاری نشود و همراه با شرح زمان شروع، تغییرات و درمانهای قبلی به پزشک نشان داده شود.
منابع
- Kwon SY, Kwon YS, Kim EJ, et al. Verrucous carcinoma of the foot misdiagnosed as verruca vulgaris. Annals of Dermatology 2011;23(Suppl 2):S212-215.
- Alkalay R, Alcalay J, Shiri J. Plantar verrucous carcinoma treated with Mohs micrographic surgery. Dermatologic Surgery 2006;32(5):749-751.
- Baldursson B, Sigurgeirsson B, Lindelöf B. Venous leg ulcers and squamous cell carcinoma: a large-scale epidemiological study. British Journal of Dermatology 1995;133(4):571-574.
- National Comprehensive Cancer Network (NCCN). Clinical Practice Guidelines in Oncology: Squamous Cell Skin Cancer.