مهشید حسینیپودولوژی بالینیحسابنوبت
۰۹۳۷ ۹۱۰ ۰۴۱۵@mah.podology
بیماری‌های سامانه‌ای

زخم پای دیابتی: تشخیص، تخلیه فشار و آنچه هرگز در مرکز انجام نمی‌شود

Diabetic Foot Ulcerزخم پای دیابتی، زخم دیابت، زخم پا دیابتی

زخم پای دیابتی از فشار مکرر روی پایی ایجاد می‌شود که درد را گزارش نمی‌کند. مهم ترین درمان، برداشتن بار از روی زخم است، نه پانسمان؛ استاندارد آن گچ تماس کامل است. هر زخم باز روی پای دیابتی همان روز باید توسط پزشک دیده شود و وضعیت عروقی و عفونت ارزیابی گردد.

نیازمند ارجاع به پزشک

این عارضه در محدودهٔ کار پودولوژیست نیست. این صفحه توضیح می‌دهد و شما را به پزشک ارجاع می‌دهد.

این صفحه آموزشی است و جای معاینه و تشخیص پزشک را نمی‌گیرد.

زخم پای دیابتی یک زخم پوستی معمولی نیست؛ نتیجه فشار مکرر روی پایی است که درد را گزارش نمی‌کند و خون کافی برای ترمیم ندارد. تشخیص، طبقه‌بندی، دبریدمان، انتخاب پانسمان و مدیریت عفونت، همگی کار پزشک و تیم زخم است. مهم ترین درمان، پانسمان نیست؛ برداشتن بار از روی زخم است. این صفحه توضیح می‌دهد که چه اتفاقی می‌افتد، چه کسی چه کاری انجام می‌دهد، و مرز کار پودولوژیست کجاست.

چگونه یک زخم شکل می‌گیرد

زخم پای دیابتی تقریباً هرگز خودبه خود شروع نمی‌شود. یک زنجیره است. اول، از دست رفتن حس محافظتی: پا هشدار نمی‌دهد. دوم، یک عامل مکانیکی: کفش تنگ، درز داخلی، سنگریزه، ناخن بلند، پینه ضخیم، یا فقط راه رفتن روی نقطه‌ای که فشار آن بالاست. سوم، تکرار: همان نقطه، روز پس از روز، بدون آنکه فرد رفتار خود را تغییر دهد، چون دردی حس نمی‌کند. بافت زیر پوست ابتدا ملتهب می‌شود، سپس خونریزی ریز می‌کند، سپس یک حفره پر از مایع می‌سازد، و در نهایت پوست از داخل به بیرون باز می‌شود. به همین دلیل زخم نوروپاتیک کلاسیک، پس از برداشته شدن پینه ظاهر می‌شود؛ زخم پیش از آن هم آنجا بوده است. اگر همزمان خون رسانی شریانی هم کم باشد، همین زخم عمیق تر و بی رمق تر می‌شود و لبه‌های آن رنگ پریده می‌ماند. اگر عفونت اضافه شود، سرعت همه چیز چند برابر می‌شود.

سه نوع زخم و اینکه چرا تفکیک آنها مهم است

زخم نوروپاتیکمعمولاً در نقاط فشار کف پا: زیر سر استخوان‌های کف پایی، زیر شست، روی پاشنه یا سطح پشتی انگشتان چنگالی. حاشیه‌ای از پینه ضخیم دور آن است. کف زخم اغلب صورتی و دانه دار. پا گرم است، نبض‌ها معمولاً قابل لمس اند. درد ندارد یا بسیار کم دارد. کلید درمان: تخلیه فشار.
زخم ایسکمیکمعمولاً در نوک انگشتان، لبه‌های پا، پشت پاشنه یا هر جایی که فشار مستقیم نیست. حاشیه پینه ندارد یا کم دارد. کف زخم رنگ پریده یا خشک و سیاه. پا سرد است، نبض‌ها ضعیف یا غایب اند. اغلب دردناک است، مگر آنکه نوروپاتی همراه باشد. کلید درمان: بازگرداندن جریان خون.
زخم نورو ایسکمیکترکیب هر دو و در بسیاری از مراکز، شایع ترین شکل امروزی. تصویر مخلوط است و خطر بالاتر. این گروه بیشترین احتمال قطع عضو را دارد و باید همیشه از نظر عروقی ارزیابی شود، حتی اگر ظاهر زخم نوروپاتیک به نظر برسد.
نکتهاین تفکیک را با نگاه کردن به عکس نمی‌توان قطعی کرد. ارزیابی نبض، اندازه‌گیری فشار مچ پا و انگشت، و در صورت لزوم تصویربرداری عروقی لازم است. هر زخمی که ترمیم نمی‌شود، تا اثبات خلاف، مشکل خون رسانی دارد.

طبقه‌بندی: چرا پزشک زخم را نمره می‌دهد

زخم پای دیابتی طبقه‌بندی می‌شود تا شدت آن با یک زبان مشترک منتقل شود، پیش آگهی برآورد شود و تصمیم درباره بستری، تصویربرداری و جراحی گرفته شود. چند سامانه رایج است. سامانه واگنر بر عمق و وجود گانگرن تکیه دارد و ساده اما قدیمی است. سامانه دانشگاه تگزاس، عمق را با دو متغیر عفونت و ایسکمی ترکیب می‌کند و به همین دلیل پیش بینی کننده تر است. سامانه SINBAD شش متغیر ساده را جمع می‌زند و برای انتقال اطلاعات میان مراکز طراحی شده است. سامانه WIfI سه محور زخم، ایسکمی و عفونت پا را جدا نمره می‌دهد و برای تصمیم‌گیری درباره نجات اندام و ضرورت جراحی عروق ساخته شده است. برای بیمار، جزئیات این سامانه‌ها مهم نیست؛ آنچه مهم است این است که بداند نمره‌ای که پزشک می‌دهد یک برچسب اداری نیست، بلکه تعیین می‌کند که مسیر درمان چقدر تهاجمی و چقدر فوری باشد.

تخلیه فشار: مهم ترین درمان و کم استفاده ترین آن

این نکته باید در همه جای این صفحه تکرار شود: زخم نوروپاتیک کف پا با پانسمان خوب ترمیم نمی‌شود؛ با برداشتن بار ترمیم می‌شود. هر قدمی که روی زخم برداشته می‌شود، بافت تازه ساخته شده را از بین می‌برد. استاندارد طلایی، گچ تماس کامل است؛ گچی که تمام سطح ساق و پا را در بر می‌گیرد، فشار را روی سطح بزرگ تری پخش می‌کند و مهم تر از آن، بیمار نمی‌تواند آن را بردارد. همین «قابل برداشتن نبودن» بخش بزرگی از اثر آن است. جایگزین‌های آن شامل واکر گچی غیرقابل برداشت، واکر قابل برداشت و کفش‌های تخلیه فشار هستند و ترتیب اثربخشی آنها در مطالعات معمولاً به همین شکل نزولی است. عصا، واکر دستی، ویلچر و توصیه «کمتر راه بروید» به تنهایی جواب نمی‌دهند، چون در عمل رعایت نمی‌شوند. انتخاب روش تخلیه فشار با پزشک است و به وجود عفونت، وضعیت شریانی، تعادل بیمار و شکل زخم بستگی دارد؛ برای مثال گچ تماس کامل در عفونت فعال یا ایسکمی شدید مناسب نیست.

دبریدمان: چه کسی و چرا

دبریدمان یعنی برداشتن بافت مرده، پینه اطراف و بار میکروبی سطح زخم، تا بستر زخم از حالت مزمن خارج شود و لبه‌ها بتوانند به سمت مرکز پیش بروند. در زخم نوروپاتیک، برداشتن حاشیه پینه سخت دور زخم بخشی از درمان است، نه یک کار جانبی؛ آن حلقه سخت، مانند یک قالب، لبه‌ها را از هم دور نگه می‌دارد و فشار را متمرکز می‌کند. اما این کار، یک اقدام بالینی است که در محیط مناسب، توسط فرد مجاز، پس از ارزیابی عروقی و با آگاهی از وضعیت عفونت انجام می‌شود. دبریدمان روی پای ایسکمیک می‌تواند زخم را بزرگ تر و بدتر کند و در برخی موارد ممنوع است. بنابراین: دبریدمان کار پزشک یا تیم زخم است. در این مرکز انجام نمی‌شود. روش‌های دیگر دبریدمان که پزشک ممکن است انتخاب کند شامل روش‌های آنزیمی، پانسمان‌های اتولیتیک، و در موارد منتخب لارودرمانی است.

عفونت: چگونه شناخته و چگونه درجه‌بندی می‌شود

همه زخم‌های باز آلوده به باکتری هستند؛ این با عفونت یکی نیست. عفونت وقتی مطرح می‌شود که علائم موضعی التهاب وجود داشته باشد: قرمزی، گرمی، تورم، سفتی، درد یا حساسیت، و ترشح چرکی. راهنماهای بین المللی عفونت پای دیابتی را در چهار سطح درجه‌بندی می‌کنند: بدون عفونت، خفیف، متوسط و شدید؛ و شدت آن تعیین می‌کند که درمان سرپایی باشد یا بستری، خوراکی باشد یا وریدی، و آیا جراحی فوری لازم است. نکته حیاتی در دیابت این است که پاسخ التهابی ضعیف است؛ عفونت جدی می‌تواند بدون تب و بدون بالا رفتن چشمگیر آزمایش‌ها پیش برود. علائم غیرمستقیم را جدی بگیرید: بالا رفتن ناگهانی قند خون بدون علت روشن، احساس ناخوشی عمومی، بی اشتهایی، یا زخمی که ناگهان بوی بد گرفته یا ترشح آن زیاد شده است. انتخاب و مدت آنتی بیوتیک، نمونه‌برداری و کشت، و تصمیم درباره جراحی، همگی کار پزشک است. آنتی بیوتیک بدون تجویز، در این پرونده هم بی اثر است و هم خطرناک، چون تصویر بالینی را پنهان می‌کند.

ارزیابی عمق و شک به درگیری استخوان

  • پزشک با یک سوند استریل، عمق زخم را کاوش می‌کند. اگر سوند به سطح سخت و مشبک استخوان برسد، احتمال عفونت استخوان به شکل معناداری بالا می‌رود؛ به این آزمون «کاوش تا استخوان» می‌گویند.
  • زخم بزرگ تر از حدود ۲ سانتی متر مربع، عمیق تر از حدود ۳ میلی متر، یا زخمی که هفته‌ها باقی مانده، احتمال درگیری استخوان را بالا می‌برد.
  • انگشتی که به شکل یکنواخت و قرمز متورم شده و حالت سوسیسی گرفته، تا اثبات خلاف، عفونت استخوان دارد.
  • رادیوگرافی ساده در هفته‌های اول ممکن است طبیعی باشد؛ تغییرات استخوانی با تأخیر ظاهر می‌شوند. تکرار رادیوگرافی پس از دو تا چهار هفته یک راهکار متداول است.
  • ام آر آی حساس ترین روش تصویربرداری در دسترس است.
  • نمونه‌برداری از استخوان و کشت آن، استاندارد قطعی است و به انتخاب آنتی بیوتیک درست کمک می‌کند.
  • این موضوع در مدخل عفونت استخوان به تفصیل توضیح داده شده است.

چقدر طول می‌کشد و چه زمانی باید نگران بود

یک شاخص عملی و پرکاربرد وجود دارد: زخمی که با درمان درست پیش می‌رود، معمولاً ظرف چهار هفته حدود نیمی از مساحت خود را از دست می‌دهد. اگر این اتفاق نیفتاد، فرض بر این است که چیزی در برنامه اشتباه است؛ نه اینکه فقط باید صبر کرد. آن «چیز» معمولاً یکی از این چهارتاست: تخلیه فشار انجام نمی‌شود یا بیمار آن را رعایت نمی‌کند؛ خون رسانی کافی نیست؛ عفونت پنهان یا عفونت استخوان وجود دارد؛ یا تشخیص از اساس اشتباه است و این زخم یک زخم دیابتی نیست. زخمی که ماه‌ها باقی مانده و پاسخ نمی‌دهد باید بازبینی تشخیصی شود و در مواردی نمونه‌برداری شود، چون ملانوم بدون رنگ و کارسینوم سلول سنگفرشی هر دو می‌توانند به شکل یک زخم مزمن مقاوم روی پا ظاهر شوند. این اشتباه بارها رخ داده است.

درمان‌های کمکی که پزشک ممکن است در نظر بگیرد

  • پانسمان‌های تخصصی: انتخاب پانسمان بر اساس میزان ترشح، وضعیت بستر و وجود عفونت انجام می‌شود. شواهد نشان می‌دهد نوع پانسمان، در مقایسه با تخلیه فشار و اصلاح جریان خون، اثر کوچکی بر ترمیم دارد.
  • درمان با فشار منفی، که در زخم‌های عمیق و پس از جراحی به کار می‌رود.
  • پیوندهای پوستی و جایگزین‌های پوستی مهندسی شده در موارد منتخب.
  • اکسیژن پرفشار، که در برخی موارد بررسی شده و جایگاه آن همچنان محل بحث است.
  • درمان‌های موضعی مبتنی بر فاکتورهای رشد و فرآورده‌های مشتق از پلاکت، با شواهد محدود و ناهمگون.
  • جراحی عروق: آنژیوپلاستی یا بای پس، وقتی خون رسانی برای ترمیم کافی نیست. این گاهی تعیین کننده ترین اقدام کل پرونده است.
  • جراحی اصلاحی پا: آزادسازی تاندون آشیل، اصلاح انگشت چنگالی، برداشتن سر استخوان کف پایی برجسته، برای زخم‌های مقاومی که علت آنها ساختاری است.
  • توجه: این فهرست برای این آمده که بدانید تیم درمان چه ابزارهایی دارد و بتوانید پرسش درست بپرسید. هیچ کدام از این‌ها انتخاب بیمار نیست.

پس از ترمیم: زخم بسته شد، پرونده باز است

بسته شدن زخم پایان ماجرا نیست. عود بسیار شایع است: در مطالعات، حدود ۴۰ درصد بیماران ظرف یک سال و حدود دو سوم ظرف پنج سال زخم دیگری می‌گیرند. دلیل روشن است؛ آنچه زخم را ساخته بود، یعنی نوروپاتی، تغییر شکل پا و الگوی فشار، پس از ترمیم همچنان سر جای خود است. علاوه بر آن، پوست جدید روی محل زخم نازک تر و شکننده تر از پوست اصلی است و همان نقطه، ضعیف ترین نقطه پا باقی می‌ماند. به همین دلیل، فرد با سابقه زخم برای همیشه در بالاترین طبقه خطر قرار می‌گیرد و باید هر یک تا سه ماه پا را نشان دهد. برنامه پس از ترمیم شامل کفش طبی و کفی ساخته شده بر اساس قالب پا، بازرسی روزانه، کاهش منظم پینه در همان نقطه، و مراجعه فوری در برابر کوچک ترین تغییر است. اصطلاحی که در متون تخصصی به کار می‌رود این است که بیمار پس از ترمیم، در «بهبود» نیست بلکه در «فروکش» است.

نقش پودولوژیست در زخم پای دیابتی

این را باید بی ابهام نوشت. زخم پای دیابتی توسط پزشک تشخیص داده می‌شود، توسط پزشک یا تیم زخم دبرید می‌شود، توسط پزشک پانسمان و تخلیه فشار برایش تعیین می‌شود، و عفونت آن توسط پزشک درمان می‌شود. پودولوژیست هیچ کدام از این کارها را انجام نمی‌دهد. اما او در پرونده حضور دارد و حضورش بی ارزش نیست. نقش او این هاست: شناسایی زودهنگام؛ بسیاری از زخم‌ها نخستین بار در صندلی پودولوژی دیده می‌شوند، زیر یک پینه، در حالی که بیمار از وجود آن بی خبر است. مستندسازی و ارجاع فوری با یادداشت دقیق و عکس تاریخ دار. مراقبت از پای دیگر، که در بیمار با زخم یک طرفه، بار مضاعف را تحمل می‌کند و نقطه بعدی خطر است. مراقبت از پوست سالم اطراف و کنترل خشکی، بدون نزدیک شدن به لبه زخم. پیرایش آتروماتیک ناخن‌ها. بررسی کفش و انطباق آن با وسیله تخلیه فشار. آموزش و پیگیری اینکه آیا بیمار واقعاً وسیله تخلیه فشار را استفاده می‌کند، چون عدم رعایت شایع ترین علت شکست درمان است. و پس از ترمیم، مراقبت منظم و طولانی مدت از همان نقطه‌ای که یک بار باز شده است.

نشانه‌های هشدار — همین امروز به پزشک مراجعه کنید

تشخیص افتراقی — با چه چیزی اشتباه می‌شود

ارجاع — به چه کسی و چرا

زخم پای دیابتی از لحظه دیده شدن، پرونده پزشکی است. مسیر استاندارد، کلینیک پای دیابتی یا تیم چندتخصصی زخم است؛ جایی که پزشک، جراح عروق، متخصص عفونی و ارتوپدی فنی در کنار هم تصمیم می‌گیرند. اگر چنین مرکزی در دسترس نیست، ارجاع به پزشک معالج و در صورت وجود علائم عفونت یا ایسکمی، به اورژانس. تشخیص، طبقه‌بندی، دبریدمان، انتخاب پانسمان، تجویز آنتی بیوتیک، تصمیم درباره تصویربرداری و بستری، و تعیین روش تخلیه فشار، همگی پزشکی هستند. جراح عروق باید وضعیت خون رسانی را ارزیابی کند، حتی اگر ظاهر زخم نوروپاتیک باشد. نقش پودولوژیست در این پرونده محدود و مشخص است: شناسایی زودهنگام، مستندسازی و عکس، ارجاع فوری، مراقبت از پای مقابل و از پوست سالم، پیرایش آتروماتیک ناخن، بررسی انطباق کفش با وسیله تخلیه فشار، آموزش و پیگیری. او زخم را لمس نمی‌کند، دبرید نمی‌کند، پانسمان نمی‌گذارد و آنتی بیوتیک توصیه نمی‌کند.

مراقبت خانگی

پیشگیری

پروتکل اعضا

این بخش برای اعضا نوشته شده و شامل 6 قسمت است: وقتی در جلسه با یک زخم روبه رو می‌شوید، کاری که در همان جلسه مجاز است، ممنوعیت‌های مطلق، متن ارجاع، بیمار دیابتی یا تحت درمان ضدانعقاد، نقطه توقف.

برای دانش‌آموختگان دوره رایگان است.

پرسش‌های پرتکرار

زخم پای دیابتی چند وقت طول می‌کشد خوب شود؟

بستگی به عمق، خون رسانی، عفونت و مهم تر از همه به این دارد که آیا بار از روی زخم برداشته شده است. شاخص عملی این است: زخمی که درست درمان می‌شود، معمولاً ظرف چهار هفته حدود نیمی از مساحت خود را از دست می‌دهد. اگر این اتفاق نیفتاد، برنامه درمان باید بازبینی شود، نه اینکه بیشتر صبر شود.

روی زخم پای دیابتی چی بذاریم؟

هیچ چیزی که پزشک نگفته باشد. نه پماد آنتی بیوتیک، نه بتادین، نه عسل، نه فرآورده گیاهی، نه کرم و روغن. انتخاب پانسمان بر اساس عمق، ترشح و وضعیت عفونت انجام می‌شود و یک تصمیم بالینی است. شواهد هم نشان می‌دهد نوع پانسمان در مقایسه با برداشتن بار از روی زخم و اصلاح خون رسانی، نقش کوچکی دارد.

چرا زخم پای دیابتی خوب نمی‌شود؟

معمولاً یکی از چهار دلیل: روی زخم راه رفته می‌شود و بار برداشته نشده؛ خون رسانی برای ترمیم کافی نیست؛ عفونت پنهان یا عفونت استخوان وجود دارد؛ یا تشخیص اشتباه است. زخم مزمنی که ماه‌ها مانده باید از نظر درگیری استخوان و در موارد مقاوم از نظر بدخیمی هم بررسی شود. صبر کردن بدون بازبینی، خودش یک تصمیم است و تصمیم بدی است.

گچ تماس کامل یعنی چه و چرا پزشک آن را پیشنهاد داده؟

گچی است که تمام ساق و پا را در بر می‌گیرد، فشار را روی سطح بزرگ تری پخش می‌کند و برداشتن آن توسط خود بیمار ممکن نیست. همین ویژگی آخر بخش بزرگی از اثر آن است، چون شایع ترین علت شکست درمان این است که بیمار وسیله را برمی دارد و راه می‌رود. در عفونت فعال یا ایسکمی شدید مناسب نیست و انتخاب آن با پزشک است.

زخم پای دیابتی خوب شد، دیگر تمام است؟

خیر. در مطالعات، حدود ۴۰ درصد بیماران ظرف یک سال زخم دیگری می‌گیرند، چون علت اصلی یعنی بی حسی و الگوی فشار سر جای خود است و پوست تازه هم نازک تر است. پس از ترمیم، کفش طبی، بازبینی هر یک تا سه ماه و کاهش منظم پینه در همان نقطه لازم است. در متون تخصصی به این وضعیت «فروکش» گفته می‌شود، نه «بهبود».

پودولوژیست می‌تواند زخم پای دیابتی را پانسمان کند؟

خیر. تشخیص، دبریدمان، پانسمان، آنتی بیوتیک و تخلیه فشار همگی پزشکی هستند. کاری که پودولوژیست انجام می‌دهد شناسایی زودهنگام، مستندسازی و عکس، ارجاع فوری، مراقبت از پای مقابل و پوست سالم، پیرایش آتروماتیک ناخن، بررسی کفش و آموزش است. زخم را لمس نمی‌کند و روی آن هیچ فرآورده‌ای نمی‌گذارد.

تاریخ انتشار
آخرین به‌روزرسانی
آخرین بازنگری
مهشید حسینی

منابع

  1. International Working Group on the Diabetic Foot. IWGDF Guidelines on the prevention and management of diabetes-related foot disease. 2023.
  2. Armstrong DG, Boulton AJM, Bus SA. Diabetic Foot Ulcers and Their Recurrence. N Engl J Med. 2017;376(24):2367-2375.
  3. Lipsky BA, Senneville E, Abbas ZG, et al. IWGDF/IDSA Guidelines on the diagnosis and treatment of foot infection in persons with diabetes. Diabetes Metab Res Rev. 2024;40(3):e3687.
  4. Bus SA, Armstrong DG, Crews RT, et al. IWGDF Guideline on offloading foot ulcers in persons with diabetes. Diabetes Metab Res Rev. 2024;40(3):e3647.
  5. Sheehan P, Jones P, Caselli A, Giurini JM, Veves A. Percent change in wound area of diabetic foot ulcers over a 4-week period is a robust predictor of complete healing in a 12-week prospective trial. Diabetes Care. 2003;26(6):1879-1882.
  6. Armstrong DG, Lavery LA, Harkless LB. Validation of a diabetic wound classification system: the contribution of depth, infection, and ischemia to risk of amputation. Diabetes Care. 1998;21(5):855-859.
  7. Mills JL Sr, Conte MS, Armstrong DG, et al. The Society for Vascular Surgery Lower Extremity Threatened Limb Classification System: risk stratification based on Wound, Ischemia, and foot Infection (WIfI). J Vasc Surg. 2014;59(1):220-234.
  8. Ince P, Abbas ZG, Lutale JK, et al. Use of the SINBAD classification system and score in comparing outcome of foot ulcer management on three continents. Diabetes Care. 2008;31(5):964-967.
بازگشت به بیماری‌های سامانه‌اینوبت‌گیری